Leseplan obligasjonsrett hausten 2013

DatoDobbelt-
time
EmneFørebuing
26. august 20131Oversyn over faget. KjelderHagstrøm kap. 1–5;  Hov kap. 1–2
27. august 20132Innhald av yteplikterHagstrøm kap. 6, 9 og 10; Hov kap. 4, 5, 7, 8
28. august 20133Generelle spørsmål om innhald. Avskjering av mishaldsverknaderHagstrøm kap.  13 og 23; Hov kap. 18 og 21
29. august 20134Mishaldsverknader – fasthalding og avhjelpHagstrøm kap. 15 og 16; Hov kap. 9, 10 og 20
30. august 20135Mishaldsverknader – prisavslag, heving og tilbakehalding av ytingHagstrøm kap. 17 og 18; Hov kap. 1012
 

Oversiktsfigur
Presentasjonar: Dobbelttime 1 (pptx, pdf), dobbelttime 2 (pptx, pdf), dobbelttime 3 (pptx, pdf), dobbelttime 4 (pptx, pdf), dobbelttime 5 (pptx, pdf)
Evalueringsskjema i fronter.

Føremålet med leseplanen er at studentane skal kunne bruke han til å førebu undervisningstimane.

Leseplanen set opp kunnskapsmål for kvar dobbelttime og viser til relevante sider i hovudlitteraturen.

Førelesaren tek som utgangspunkt at studentane har førebudd seg ved å arbeide med leseplanen og ved å gjera seg kjende med den aktuelle delen av hovudlitteraturen og anna materiale som det er særleg vist til. Dette er ein føresetnad for effektiv læring og tidsbruk.

Førelesing er «direktesending», og det kan skje at vi kjem litt lenger eller kortare enn planlagt. Tidsplanen må derfor bli omtrentleg.

Sjå òg ressurssida for faget og ikkje minst diskusjonsforumet.  Førelesingane finst som  podcast.

Føremålet med førelesingane er tredelt: Førelesingane skal

Førelesingane er ikkje fullstendige. Læringskrava omfattar meir enn det er tid til å ta opp i førelesingane, og til eksamen kan ein møte spørsmål som ikkje har vore oppe i undervisninga.

Materiale: Leseplanen har lenkjer til noko materiale (dommar m.m.). Nokre av lenkjene viser til dokument i abonnementsbasar som Lovdata Online, Idunn og Gyldendal Rettsdata. Desse er tilgjengelege for studentane ved oppkopling til nettet via universitetet (eventuelt via VPN).

Leseplanen og ekstra materiale som det er vist til, er berre hjelpemiddel for læringa og ikkje ei utviding av læringskrav eller hovudlitteratur.

Dobbelttime 1

Tema for dobbelttime 1 er innleiing til obligasjonsretten.

Vi skal sjå på obligasjonsretten som fagleg inndeling. Vi skal presentere ein modell for systematisk inndeling av faget. Vidare skal vi seie litt om rettskjeldene i obligasjonsretten. Etterpå bør du kunne gjera greie for:

Obligasjonsrett: I obligasjonsretten tek vi opp spørsmål kring rettsleg yteplikt: innhaldet av yteplikta, mishald av yteplikta, bortfall av yteplikta og overføring av yteplikt eller krav på yting (personskifte).

Med yting tenkjer vi på at nokon skal gjera eller ikkje gjera noko; under det siste alternativet går også det å tole noko (jf. tvl. § 19-13 om krav som kan tvangsfullførast).

Yteplikta svarar til eit krav på yting, og faget kan også omtalast som kravsrett (fordringsrett). «Obligasjon» viser strengt teke til yteplikta, men kan også nyttast om rettsforholdet mellom partane meir allment.

Debitor og kreditor: Den som har plikt til å yte, blir omtala som debitor, og den som har krav på yting, blir omtala som kreditor. Merk at ordet kreditor har ei vidare tyding her enn i omtalen av forholdet mellom fleire rettar til same formuesgode (tredjepersonsvern, allmenn formuerett); der blir ordet berre nytta om dekningssøkjande kreditor (utleggstakar eller konkursbu).

Gjensidige yteplikter: Ei yteplikt kan vera gjensidig overfor ei anna yteplikt, typisk seljarens plikt til å levere tingen og kjøparens plikt til å betale kjøpesummen. Det typiske er at debitor for den eine plikta ikkje utan vidare har plikt til å oppfylle utan at den andre plikta også blir oppfylt. Dei viktigaste gjensidige ytepliktene byggjer på avtale. Kontraktsretten handlar om dei gjensidig betinga ytepliktene.

Grunnlag for yteplikt: Yteplikter kan ha ulike grunnlag. Dei nærare reglane om yteplikta kan variere alt etter kva som er grunnlag for yteplikta, men mange reglar er òg sams for yteplikter med ulike grunnlag.

Eit viktig grunnlag for yteplikt er avtale (lovnad, kontrakt). Ordet avtale blir nytta i fleire tydingar. Det kan tyde ei semje mellom to eller fleire partar som er meint å ha rettslege verknader, men det blir også ofte nytta i ei vidare tyding som også omfattar einsidige lovnader. Det sentrale er at rettssystemet godtek at vi av eigen vilje kan pådraga oss rettslege plikter (privatautonomien). Orda avtale og kontrakt blir ofte brukte om einannan, utan klåre skilje i tyding. Ord som avtalerett og avtalerettsleg peiker etter norsk tradisjon gjerne mot reglane om inngåing av avtale. Derfor kan det vera tenleg å nytte kontraktsrett, kontraktsrettsleg, kontraktsplikt m.m. når vi vil framheve at yteplikta kviler på avtale.

Eit anna viktig grunnlag for yteplikt er skadevalding (kravet på skadebot er eit krav på yting); da tenkjer vi på skadebotansvar utafor kontraktsforhold. Yteplikt kan òg kvile på lov, eventuelt i kombinasjon med forvaltningsvedtak (som plikta til å betale skatt). Ei anna gruppe er (hovudsakleg) ulovfesta reglar om vederlag, tilbakeføring av verdiar eller avlegging av vinst (negotiorum gestio, condictio indebiti m.m.). Det finst fleire.

Formuerettslege yteplikter: I vår samanheng skal vi hovudsakleg halde oss til rettsforhold mellom private (privatrettslege yteplikter, til skilnad frå offentlegrettslege, der debitor eller kreditor er eit offentleg organ). Av dei privatrettslege ytepliktene skal vi stort sett sjå bort frå dei som har arverettsleg eller familierettsleg grunnlag. Dermed står vi att det som gjerne blir kalla formuerettslege yteplikter. Merk at dette er eit spørsmål om avgrensing av eit emne (vi kan ikkje drøfte all juss samtidig). Grensene mellom offentleg rett og privatrett og mellom formuerett og annan privatrett er ikkje alltid skarpe i lovgjeving og rettspraksis.

Pengar og andre ytingar: Det hender at vi skil mellom plikt til å yte pengar og plikt til å yte noko anna; det siste blir ofte omtala som realyting. Med plikt til å yte pengar meiner vi da plikt som prinsipalt går ut på å yte pengar; mange andre plikter kan gå over til å gjelde pengar etter mishald. Nokre reglar er spesielle for plikt til å yte pengar (eller, sett frå kreditors stad, krav på pengar, pengekrav), til dømes reglar om renter, men elles er reglane ofte like.

Inndelinga mellom Obligasjonsrett I og Obligasjonsrett II: Når obligasjonsretten i planen er delt på Obligasjonsrett I og Obligasjonsrett II, har det mest ei praktisk forklåring (mellom anna kven som er førelesar). I Obligasjonsrett II blir viktige spørsmål om bortfall av yteplikt (særleg forelding), om fleire debitorar eller fleire kreditor, om personskifte, om tilbakesøking av oppgjer, om oppgjersmåten motrekning og om renter tekne opp. Innfallsvinkelen der er plikt til å yte pengar, enda dei fleste problemstillingane er aktuelle for andre yteplikter òg.

Det som blir ståande att til Obligasjonsrett I, er dermed hovudsakleg reglar om innhald av yteplikta og reglar om mishald av yteplikta (medrekna verknader av mishald). Dessutan tek vi med reglar om såkalla kontraktsrevisjon, det vil seie reglar om endring av yteplikt på grunn av uventa vanskar med oppfyllinga m.m. Denne inndelinga inneber også at Obligasjonsrett I i all hovudsak handlar om kontraktsrettleg yteplikt (gjensidige plikter som byggjer på avtale). I tillegg tek vi med litt om andre grunnlag for yteplikt enn avtale.

Somme meiner at emnet obligasjonsrett byggjer på ein mindre heldig systematikk, og vil heller arbeide med kontraktsrett og pengekravsrett som emne. Ut frå ei slik inndeling kan vi seie at Obligasjonsrett I svarar til kontraktsretten, likevel med unntak for reglane om avtaleinngåing (som gjerne er med når ein arbeider med kontraktsrett som emne).

Ein modell for framstillinga av kontraktsrettsleg yteplikt: Reglane om kontraktsrettslege yteplikter er detaljerte og til dels kompliserte. Vi skal derfor arbeide ut frå ein modell som viser samanhengen mellom dei spørsmåla vi skal ta opp. I hovudsak svarar modellen til den vi finn i kjøpslovgjevinga og i fleire andre lover om spesielle kontraktstypar. Unntaket er reglane om kontraktsrevisjon, som berre delvis er dekt av desse lovene.

Modellen er illustrert her, og vi skal plassere kvart tema i førelesingsrekkja innafor modellen etter kvart. Illustrasjonen viser ei grovinndeling av spørsmåla, og vi må godta at nokre spørsmål får preg av mindre tilbygg til modellen.

I all hovudsak held vi oss til kontraktar om utveksling av varer og tenester mot vederlag. Vi ser dermed bort til dømes frå kontraktar i selskapsforhold m.m.

Innhald og mishald: Hovudinndelinga er mellom reglar om innhald og reglar om mishald. Reglane om innhald gjeld spørsmål om kva som skal ytast, og om når det skal ytast (og kvar). Blir ikkje yteplikta oppfylt i samsvar med desse reglane, ligg det føre mishald av plikta. For kontraktsrettslege yteplikter er det også vanleg å tala om avtalebrot eller kontraktsbrot i same tyding som mishald (sjå til dømes kjøpslova og avhendingslova).

Innhald – når og kva: Spørsmål kring innhald av ytinga gjeld hovudsakleg når det skal ytast, og kva som skal ytast. Inndelinga svarar til inndelinga av mishaldstypar (forseinking og mangel).

Spørsmålet om når det skal ytast, gjeld tidspunktet for rett yting. Vi ser dette under eitt med spørsmålet om kvar det skal ytast. Desse spørsmåla heng nær saman (skal til dømes ein ting vera levert i tide, må han også vera levert på rett stad, ikkje berre til rett tid).

Spørsmålet om kva som skal ytast, har ofte to underpunkt, nemleg kvantitet og kvalitet (kor mykje skal ytast, og kva eigenskapar skal ytinga ha). Her kan ein òg plassere spørsmålet om debitor kan overlata oppfyllinga til andre.

I tilknyting til innhaldet av yteplikta skal vi òg sjå på nokre generelle spørsmål om innhaldet av yteplikter (som inndelinga i resultatplikter og yteplikter, variantar av betinga yteplikt, bruken av ordet risiko).

Mishald – forseinking og mangel: Avvik frå rett oppfylling av yteplikta kan delast i to hovudgrupper, forseinking og mishald. Forseinking inneber at det blir ytt for seint eller ikkje i det heile. Mangel inneber at det blir ytt for lite, eller at ytinga ikkje har dei eigenskapane som den andre parten har grunn til å vente. Ei særleg gruppe av mangelsspørsmål gjeld rettsmanglar (andre rettar hindrar at kreditor får den retten til ytinga som han har krav på). I hovudsak gjeld reglane for faktiske manglar tilsvarande.

Grensa mellom forseinking og mangel kan vera vanskeleg å trekkje i nokre tilfelle. Er til dømes eit bygg kome så langt at byggherren har plikt til å overta det og eventuelt gjera mangelskrav gjeldande, eller kan han han nekte å overta og heller gjera forseinkingskrav gjeldande?

Inndelinga i forseinking og mangel passar for dei viktigaste kontraktspliktene, men det finst kontraktar der inndelinga passar mindre godt. Har til dømes advokaten påført klienten tap ved å forsøme å avbryte ein foreldingsfrist, kjem vi ikkje mykje lenger ved å innordne feilen som forseinking eller mangel.

Mishald – verknader: Verknadene av mishald kan delast i tre hovudgrupper: 1) verknader for mishaldarens yting, 2) verknader for den andre partens yting (gjensidigverknader) og 3) skadebot.

Verknader for mishaldarens yting er fasthalding (krav på oppfylling, naturaloppfylling) og avhjelp. Fasthalding er aktuelt i forseinkingstilfella og inneber at den andre parten kan halde fast på avtalen og krevje oppfylling, eventuelt ved hjelp av rettsapparatet. Avhjelp kan vera aktuelt der det er levert ei mangelfull yting; her kan det blir tale om omlevering og retting.

Verknader for den andre partens yting går ut på prisavslag, heving og rett å halde tilbake vederlag. Prisavslag inneber at den andre partens yting blir redusert; ved heving fell den andre partens plikt til vidare oppfylling heilt bort, og han ønskjer heller ikkje vidare oppfylling frå den mishaldande parten. Retten til å halde tilbake vederlag skal sikre den andre parten mot å måtte yte utan å oppnå ei tilsvarande yting frå mishaldaren. Desse verknadene av mishaldet heng saman med at ytepliktene er gjensidige, og vi talar ofte om gjensidigverknader.

Skadebot skal dekkje tap som den andre parten blir påført på grunn av mishaldet, og som ikkje er eliminert ved andre mishaldsverknader.

Avskjering av mishaldsverknader: I nokre tilfelle er mishaldsverknader avskorne, enda om kontrakten ikkje er rett oppfylt. Somme vil sjå det slik at det ikkje er mishald i desse tilfella i det heile, men det er eit spørsmål systematikk (lovgjevinga er ikkje konsekvent i systematikken. Dei omstenda som kan avskjera mishaldsverknader, er mishald og andre forhold på kreditors side, kreditors kunnskap ved kontraktsinngåinga om det aktuelle omstendet, defensiv avhjelp frå debitor, og manglande eller for sein reklamasjon (eventuelt forelding av krav).

Kontraktsrevisjon: Spørsmåla kring kontraktsrevisjon er litt vanskelegare å plassere i modellen, og dei er nokså samansette.

I dei nordiske landa er avtl. § 36 den mest generelle føresegna: Ein avtale kan heilt eller delvis setjast til side dersom det vil verke urimeleg eller vera i strid med god forretningsskikk å gjera avtalen gjeldande. Denne føresegna kan nyttast både der avtalen er urimeleg frå først av (også tilhøve kring avtaleinngåinga kan trekkjast inn i den vurderinga, sjå no særleg Rt. 2013 s. 388 Røeggen), og der ei seinare utvikling har ført til at avtalen blir urimeleg. Tilhøva kan ha endra seg slik at ein avtale blir urimeleg tyngjande å oppfylle for den eine parten, eller slik at motytinga har mindre verdi for parten.

Det har òg vore lagt til grunn at ein part kan krevje endring eller bortfall av ein avtale ut frå ulovfesta rett om brestande føresetnader, og at dette ikkje utan vidare er det same som revisjon etter avtl. § 36 (sjå særleg Rt. 1999 s. 922 Salhusbrua og Rt. 2010 s. 1345 vegsaltdommen). Det er inga skarp grense mellom urette føresetnader og brestande føresetnader. Omstende som har eksistert frå kontraktsinngåing, kan ha vore ukjende for partane, og da er utviklinginga like uventa som for seinare endringar av omstenda. Sjå som døme tilsidesetjing av ein oppgjersavtale med eit forsikringsselskap, Rt. 2013 s. 769.

Reglane om kontraktsrevisjon på grunn av uventa utvikling heng nær saman med avtalar om rett til å endre yteplikter. I nokre tilfelle finn vi avtalar som fastset reforhandlingsplikt e.l. der tilhøva endrar seg («hardshipklausular»).

I nær samanheng med reglane om kontraktsrevisjon står reglane om modifikasjon av mishaldsverknadene i tilfelle der oppfyllinga støyter på uventa vanskar. Det kan vera at den andre parten ikkje kan halde fast på avtalen og krevje oppfylling, eller at mishaldaren går fri skadebotansvaret fordi han har støytt på ei uventa hindring utafor kontroll (sjå som viktig døme kjl. § 27).

I modellen kan vi dermed plassere reglane om kontraktsrevisjon mellom dei to hovudgruppene innhald og mishald; kontraktsrevisjonen kan gå ut på endring av innhaldet av yteplikta eller på endring av dei mishaldsverknadene som elles ville ha vore aktuelle.

Forbrukarkontraktar og andre kontraktar: Med forbrukarkontraktar meiner vi oftast kontraktar mellom ein næringsdrivande og ein forbrukar. Ein vanleg definisjon på forbrukar er at det gjeld ein fysisk person som ikkje hovudsakleg handlar som ledd i næringsverksemd. Fleire av kontraktslovene handlar berre om forbrukarkontraktar eller har særlege reglar om forbrukarkontraktar.

Det typiske for reglane om forbrukarkontraktar er at dei skal verne ein normalt svakare part, det vil seie ein part som har mindre ressursar og dårlegare forhandlingssituasjon enn den andre parten, eventuelt også dårlegare informasjon om faktiske og rettslege omstende. Derfor kan mange av reglane ikkje fråvikast ved avtale til skade for forbrukaren.

Mykje av forbrukarlovgjevinga bygger på EU-retten. Eit nytt direktiv om forbrukarrettar (dir. 2011/83) skal gjennomførast i norsk rett i 2014, og dette vil føre til endringar i fleire av dei lovene vi ser på (sjå høyringsnotat).

Forbrukarkontraktane skal ikkje skiljast ut som ei eiga gruppe i desse førelesingane.

Avtale og bakgrunnsrett – kontraktstypar: Utgangspunktet for fastlegginga av kva som skal ytast der plikta byggjer på avtale, er kontrakten sjølv, det partane har avtala. Kontraktsfridommen inneber mellom anna at vi kan binde oss ved avtale, og at vi kan gje avtalen det innhaldet vi vil. Langt på veg kan partane avtaleregulere også verknadene av mishald, ikkje berre innhaldet av ytepliktene.

Avtalen må tolkast. Tolkingsspørsmål blir gjerne tekne opp i avtaleretten, og vi går ikkje inn på dei her.

I praksis er det uråd å avtaleregulere absolutt alle spørsmål som kan koma opp i kontraktsforholdet. Der kontrakten ikkje gjev svaret, kan bakgrunnsretten gje grunnlag for utfylling. Synspunktet har ofte vore at partane tek bakgrunnsretten «med på kjøpet», og at bakgrunnsretten dermed kan knytast til partsviljen (jf. uttrykket implied terms), men like gjerne kan vi sjå dette som reglar som er uavhengige av partsviljen.

Frå gammalt av har ein delt kontraktane inn i typar ut frå den ytinga som er karakteristisk for kontrakten. Inndelinga har skifta gjennom tidene, og det kan vera nyttig å kjenne til også eldre nemningar. Kjøp er overføring av eigedomsrett til ting (lausøyreting eller fast eigedom) mot vederlag. Tingsleige har ofte vore ei samlenemning for leige av fast eigedom (husleige, tomtefeste) og leige av lausøyreting. Tidlegare skilde ein mellom to former for arbeidskontraktar, nemleg arbeidsleige og verksleige (eller verkskontraktar). I dag talar vi heller om arbeidskontrakt (eller tilsetjingskontrakt) der nokon stiller arbeidskrafta si til disposisjon. Det som før vart kalla verksleige, er ei meir samansett gruppe. Dels gjeld det utføring av arbeid på ting, dvs. fast eigedom (entreprisekontrakt) eller lausøyreting (med handverkartenester som viktig undergruppe). Desse kontraktane blir ein sjeldan gong omtala som verkskontraktar enno. Poenget er at oppdragstakaren skal oppnå eit resultat, ikkje berre stille arbeidskraft til disposisjon. Fraktkontraktar vart før til dels rekna som ei undergruppe av verksleige, men i dag ser vi dei som ei gruppe for seg. Kontraktar om pengelån og andre kredittkontraktar er viktige. Ei stor gruppe, som ofte får preg av å vera ei restgruppe, er tenester av ymse slag; her har ein mellom anna konsulenttenester, hårklipp og teleabonnement. Vi er mindre opptekne av inndelinga i dag enn vi var tidlegare.

Det er ikkje alltid lett å avgjera om vi skal rekne ein kontrakt til ein bestemt type, og det er ikkje alltid viktig heller. Både for kontraktar som tilhøyrer kjende kontraktstypar, og for andre kontraktar kan det bli aktuelt å fylle ut med meir generelle kontraktsrettslege reglar.

Avtale og bakgrunnsrett – lovgjeving: Til skilnad frå dei fleste land i Europa har dei nordiske landa aldri hatt sivillovbøker, som er omfattande reguleringar av mesteparten av privatretten. Lenge var det òg lite av særlover om kontraktar, og bakgrunnsretten for dei ulike kontraktstypane måtte da fastleggjast utan forankring i lov.

Etter kvart har vi fått mange lover som regulerer særlege kontraktstypar (til dømes kjøpslova, forbrukarkjøpslova, avhendingslova, bustadoppføringslova, handverkartenestelova, husleigelova, tomtefestelova, forsikringsavtalelova, finansavtalelova, sjølova, vegfraktavtalelova, pakkereiselova, arbeidsmiljølova). Da blir lova den viktigaste kjelda til bakgrunnsretten for ein kontrakt. Likevel har vi mange kontraktstypar som ikkje er regulerte på denne måten. Døme kan vera entreprisekontraktar utanom forbrukarforhold og mange kontraktar om tenester; tenk berre på kontraktar om advokattenester, arkitekttenester, helsetenester, telefonabonnement og bruk av treningsstudio.

Avtale og bakgrunnsrett – fråvikeleg og ufråvikeleg lovgjeving: Dei fleste kontraktslovene har føresegner av to slag: føresegner som partane kan fråvike ved avtale, og føresegner som partane ikkje står fritt til å fråvike (anten slik at føresegna ikkje kan fråvikast til skade for forbrukar eller annan typisk svak part, eller slik at føresegna ikkje kan fråvikast i det heile). I staden for fråvikeleg og ufråvikeleg talar vi somtid om deklaratorisk og presesptorisk.

I forbrukarlovgjevinga er det gjerne slik at det er føresegner om mishaldsverknader og nokre tilknytte føresegner til dømes om verknaden av opplysningssvikt som er ufråvikelege. Elles kan partane stort sett avtala kva dei vil om kva som skal kjøpast, kva som skal betalast, og når oppfylling skal skje. På nokre av desse punkta har lova utfyllande føresegner (til dømes om leveringstid), men dei er altså fråvikelege.

Avtale og bakgrunnsrett – urimelege avtalevilkår: Forbod mot urimelege kontraktsvilkår er òg ein del av den ufråvikelege bakgrunnsretten. Avtalelova § 36 omfattar tilfelle der avtalevilkår er urimelege frå først av, og tilfelle der seinare utvikling gjer at vilkåra får urimelege verknader. Avtalelova § 36 gjennomfører òg EU-direktivet om urimelege avtalevilkår (dir. 93/13), og dette krev ei viss tilpassing av bruken av føresegna i forbrukarforhold (avtl. § 37).

Avtale og bakgrunnsrett – standardvilkår: Standardvilkår kan i nokre tilfelle få ei rolle som liknar på fråvikeleg lovregulering av ein kontraktstype. Det vil seie at standardvilkåra kan gje grunnlag for utfylling av dei avtalte vilkåra, enda standardvilkåra ikkje er vedtekne av partane gjennom ei inkorporering eller tilvising.

Standardvilkåra kan få denne effekten på fleire vis: Standardvilkåra kan gje uttrykk for etablert praksis på området, og etablert praksis kan gje grunnlag for utfylling av ein avtale. Vidare kan standardvilkåra etter ei tid bli meir eller mindre fast praksis på området, enda dei ikkje var det da dei vart laga. For det tredje kan standardvilkåra vera uttrykk for gode og tenlege løysingar, særleg dersom dei er resultat av grundige drøftingar mellom representantar for dei viktigaste partsinteressene på området.

Einsidig utarbeidde standardvilkår har typisk minst interesse ved utfylling av kontraktar. Dei kan vera utarbeidde av einskildaktørar eller av organisasjonar som representerer partsinteressene på den eine sida. Her er det tvert om ofte grunn til å vera kritisk til vilkåra også der dei er gjorde til del av avtalen; EU-direktiv 13/93 om urimelege avtalevilkår, hos oss gjennomført ved avtl. §§ 36 og 37, rettar seg mot vilkår som ikkje er individuelt forhandla.

Framforhandla standardvilkår kan spela ei langt viktigare rolle. Dei finst på fleire område, men vi skal nøye oss med å trekkje fram standardvilkåra for entreprisekontraktar og standardvilkåra for fabrikasjonskontraktar i petroleumsverksemda.

For entreprisekontraktane har det gjennom svært lang tid vore vanleg med standardvilkår som er forhandla fram i komitear med partsrepresentasjon. Vilkåra sette sitt preg på den første lova om entreprisekontraktar, bustadoppføringslova. Også elles er det vanleg å vise til standardvilkåra når ein drøftar bakgrunnsretten for entreprisekontraktar og liknande kontraktstypar. Dei mest generelle vilkåra i dag er Norsk standard (NS) 8405:2008 Norsk bygge- og anleggskontrakt. Også vilkåra for såkalla totalentreprisar (kontraktar som omfattar både prosjektering og utføring), NS 8407:2011 Alminnelige kontraktsbestemmelser for totalentrepriser, har interesse. Dessverre er ikkje entreprisestandardane fritt tilgjengelege på nettet. Innhaldet er likevel tilgjengeleg gjennom kommentarutgåver, til dømes Karl Marthinussen mfl, NS 8405 med kommentarer (2. utg. Oslo 2010).

Standardvilkår for fabrikasjon av leveransar til petroleumsverksemda på kontinentalsokkelen har rimeleg nok ei kortare historie, men dei har fellestrekk med entreprisevilkåra, og det har vore påverknad begge vegar. Vilkåra er tilgjengelege på nettsidene til Norsk Industri, sjå dessutan sidene til OLF om Norwegian Subsea Contract.

For kjøp er Incoterms 2010 viktige standardvilkår, utarbeidde av International Chamber of Commerce.

Ulovfesta obligasjonsrett, eventuelt ulovfesta kontraktsrett, talar vi gjerne om når ei løysing ikkje har sterk forankring i ein lovtekst. Meir spesielt møter vi uttrykk som allmenne obligasjonsrettslege «prinsipp» eller «reglar» (sjå nokre eksempel, Rt. 1998 s. 1510 hussoppdommen, Rt. 1999 s. 408 garasje, Rt. 2006 s. 522 Oslo Energi, Rt. 2011 s. 1768 Ladegårdsgaten). Oftast er det da tale om ein generalisering ut frå lovgjeving og rettspraksis, som til dømes når ein stiller opp som generell regel (eller «prinsipp») at kontraktar kan hevast på grunn av vesentleg mishald, også der vi ikkje har lovregulering av den aktuelle kontraktstypen, og vi heller ikkje kan finne tidlegare rettsavgjerder om heving av slike kontraktar. Omsyn til tenlege løysingar vil alltid spela med; mellom anna talar omsynet til samanheng og konsekvens for å nytte same løysing som i liknande, sikre, tilfelle, samtidig som ein må undersøkjer om tilstrekkelege sterke omsyn kan trekkje andre vegen.

Oppgåva i obligasjonsretten er ikkje først og fremst å finne fram til slike ulovfesta reglar eller «prinsipp», men meir å bli kjend med kva løysingar som har vore valde tidlegare, kva materiale som finst, og korleis ein resonnerer for å koma fram til ei løysing på rettsspørsmåla. På det viset legg vi grunnlaget for å finne gode løysingar, uavhengig av om problemet er lovregulert eller ikkje.

Studiet av obligasjonsretten inneber at ein må bli kjend med ein systematikk og ein terminologi. Ei systematisk kategorisering av spørsmål og reglar gjev ikkje seg sjølv grunnlag for slutningar om kva som er rett løysing. Kjennskapen til systematikken gjev likevel betre oversyn, og ein kan lettare stille spørsmålet rett og finne rett vurderingstema. Noko liknande gjeld for terminologien. Vi kan ikkje dra slutningar frå terminologien, men terminologien gjer det lettare å tala saman om spørsmål. Vidare kan terminologien hjelpe oss til å sjå nyttige sondringar og omsyn som vi elles måtte utvikle sjølve. Slik er systematikken og terminologien «storkna sveitte». Men vi må heile tida passe på at vi sjølve skjønar og aksepterer samanhengane og sondringane og ikkje nøyer oss med å tenkje i gamle spor.

Internasjonal påverknad: Viktige delar av norsk obligasjonsrett er sterkt påverka av materiale med opphav hovudsakleg utafor landegrensene.

I lovgjevinga har CISG (FNs konvensjon om internasjonale lausøyrekjøp) vore direkte avgjerande for utforminga av kjøpslova (som også gjennomfører konvensjonen). Kjøpslova, og dermed indirekte CISG, har påverka mange av dei andre kontraktslovene.

Vidare har store delar av forbrukarlovgjevinga sitt opphav i EU-reglar, i første rekkje direktiv. Den nyaste utviklinga er at Kommisjonen har gjort framlegg om ein europeisk kjøpsrett som skal vera ei alternativ regulering i alle land i EØS-området, og som partane kan velje som regulering av avtalar over landegrensene om kjøp av lausøyre eller om levering av digitalt innhald. Sjå litt meir om framlegget  Kåre Lilleholt,  «Ny norsk kjøpsrett?», Lov og Rett, 2013 s.  5166. Ein presentasjon frå ein faglunsj om internasjonal påverknad ligg her.

Den internasjonale påverknaden går lenger enn dette. Kontraktspraksis har rimeleg nok funne inspirasjon i andre land, ikkje minst har engelsk og amerikansk praksis hatt mykje å seie også for norske næringsdrivande. Nokre tiår frå slutten av 1800-talet, som var ein viktig periode for utviklinga av norsk privatrett, var både dommarar og juridiske forfattarar godt orienterte om særleg tysk juss. Somme område, som sjøtransportretten og annan transportrett, har alltid vore internasjonalt orienterte.

Dei siste tretti åra har det vore lagt mykje arbeid i å laga regeltekstar som eit stykke på veg kan samanfatte fleire lands rett, og som er meinte som modellreglar på tvers av landegrensene. Dei viktigaste i vår samanheng er UNIDROIT Principles of International Commercial Contracts, Principles of European Contract Law (PECL) og Draft Common Frame of Reference (DCFR). I kva grad slikt materiale kan påverke norsk rett, står att å sjå.

Dobbelttime 2

Tema for dobbelttimen er innhaldet av yteplikter  når (og kvar) det skal ytast og kva som skal ytast. Etter denne dobbelttimen skal du kunne gjera greie for:

Tida for oppfylling (oppfyllingstid, forfall): Med oppfyllingstid tenkjer vi oftast på det tidspunktet da oppfylling normalt skal skje for ikkje å vera for sein. I nokre samanhengar er vi også opptekne av kor tidleg kreditor må finne seg i oppfylling (frigjeringstid, sjå lenger nede). Særleg for pengekrav er det vanleg med ordet «forfall», og dei aller fleste samanhengar tyder det også det tidspunktet da betaling normalt skal skje for ikkje å vera for sein.

Tida for oppfylling kan i all hovudsak avtalast fritt, og kontrakten er det fremste grunnlaget for å fastsetje rett oppfyllingstid. I det følgjande skal vi sjå på typiske reguleringar av oppfyllingstid, og på reglar i lovgjeving og annan bakgrunnsrett.

Tid for yting av anna enn pengar: For lausøyrekjøp er bakgrunnsregelen at seljaren skal yte innan rimeleg tid etter at kontrakten er inngått ( kjl. § 9 og fkjl. § 6). Ved kjøp av fast eigedom skal eigedommen stillast til disposisjon ved tredje månadsskifte etter at kontrakten er inngått (avhl. § 2‑3).

Nokre ytingar er løpande, det vil seie at oppfyllinga skjer over eit tidsrom, utan at kontrakten skal føre fram til eit sluttresultat, og utan at klåre delytingar skal identifiserast. Husleige og levering av telenetenester eller energi er døme. Her må ein gjerne finne eit tidspunkt for når ytinga skal ta til, og kor lenge ytinga skal vare. For husleige er regelen at leigaren kan krevje husrommet stilt til disposisjon ved tredje månadsskifte etter at kontrakten vart inngått (husll. § 2-1), om ikkje anna er avtala. Deretter varer leigeforholdet fram til ei avtala tidsavgrensing, eller til det blir sagt opp (husll. § 9-1). Det vanlege også for andre kontraktar er at dei kan seiast opp med eit varsel, om dei er ikkje er inngått for ei bestemt tid. Men avtalar om tomtefeste til bustad og fritidsbustad kan ikkje seiast opp av bortfestaren, og dei er ikkje tidsavgrensa (tfl. § 7). For nokre kontraktar set lova grenser for kva som kan avtalast om oppfyllingsperiode, og om bruken av oppseiingsretten (husll. §§ 9‑2   og § 9‑8aml. §§ 14‑9, 14‑10 og § 15‑7).

For kontraktar som går ut på å fullføre eit oppdrag, er det vanleg at det blir sett eit tidspunkt for fullføringa, eventuelt markert ved ei overtaking. Bakgrunnsregelen i slike tilfelle blir gjerne at oppdraget skal utførast innan rimeleg tid, med rimeleg framdrift e.l. (hvtjl. § 10, sjøl. § 262buofl. § 10). Føresegna i buofl. §10 om rimeleg framdrift vart tolka i Rt. 2011 s. 670 Nye Major og Rt. 2011 s. 679 Krusesgate. Særleg i den første saka vart føresegna drøfta under synsvinkelen skadebotansvar (kontrollansvar eller skyldansvar). Det er noko uvanleg, men ein må nok sjå det i samanheng med reguleringsmodellen i entreprisekontraktar. Forseinking fører til dagmulkt utan vidare vurdering av årsaker til forseinkinga. Derfor blir oppfyllingshindringar trekte inn i fastlegginga av oppfyllingstida.

I nokre tilfelle kan det gå fram av samanhengen at ytinga skal skje etter påkrav, eventuelt at oppfyllinga skal ta til ette påkrav (sjå også her buofl. § 10).

Stad for yting av anna enn pengar: For lausøyrekjøp er bakgrunnsregelen at seljaren skal halde ytinga klar for henting på sin forretningsstad (hentekjøp, kjl. § 6, fkjl. § 5). Elles må oppfyllingsstaden ofte fastsetjast ut frå samanhengen (må bilen hentast på vegen, eller skal han leverast til verkstaden?). For nokre ytingar gjev det lite meining å tala om oppfyllingsstad (som for teletenester). Og for avtalar om sal eller leige av fast eigedom eller arbeid på fast eigedom, byr oppfyllingsstaden ikkje på tvil.

Skjeringspunktet for oppfylling kan vera at tingen er stilt til disposisjon (som i kjøp), at arbeidet er fullført, eller ei formell overtaking (som etter buofl. §14).

Tid for yting av pengar: Utgangspunktet for vederlag er at det skal betalast når kreditor krev det (påkravsregel), sjå til dømes kjl. § 49, fkjl. § 38 og buofl. § 46 og gbl. § 5. Dette blir det sagt meir om i Obligasjonsrett II.

Stad for yting av pengar: Det er vanleg at betaling skal skje på kreditors forretningsstad (kjl. § 48, fkjl. § 39, gbl. § 3). Dei fleste betalingar skjer i dag ved overføring til konto (ved nettbank eller kort), og da kjem ikkje spørsmålet om oppfyllingsstad som ofte på spissen (sjå elles finansavtl. § 39). Meir i Obligasjonsrett II.

Yting mot yting: Der ytinga blir utveksla på eitt tidspunkt, som ved kjøp, er utgangspunktet at den eine parten ikkje har plikt til å yte før motytinga blir tilboden (sjå til dømes kjl. §§ 10 og 49). Dette skal sikre partane mot å gje usikra kreditt. For løpande ytingar blir det oftast avtala betaling med bestemte mellom, ofte på etterskot (til dømes etter forbruk), men av og til på forskot (husll. § 3-2). For oppdrag som blir utført over ein lengre periode, er det vanleg med avtalar om avdrag, gjerne slik at avdraga skal svara nokolunde til det som er utført. Det er vanleg til dømes i standardvilkår for entreprisekontraktar (sjå òg buofl. § 47).

Tidleg oppfylling (frigjeringstid): Spørsmålet om oppfylling før oppfyllingstid (i tydinga siste tidspunkt for rett oppfylling) er nokre gonger avtaleregulert og i nokre få tilfelle lovregulert. Elles får må ein finne ei løysing på anna grunnlag.

Ofte er tidleg oppfylling berre ein fordel for kreditor, men det slår ikkje alltid til. Debitor kan ikkje utan vidare krevje at kreditor framskyndar oppfyllinga av kreditors eigne plikter (til dømes ved å betale vederlaget eller ved å medverke til oppfyllinga), og heller ikkje kan debitor utan vidare påføre kreditor ekstra kostnader med å ta vare på ytinga. I nokre tilfelle vil tidleg oppfylling føre til at ytinga ikkje kan brukast til føremålet (levering av ferske matvarer fleire dagar før festen).

For pengekrav er utgangspunktet at debitor kan betale når han vil (gbl. § 5), men det slår ikkje alltid til her heller. For kredittavtalar med bindingstid på renta, kan kreditor etter nærare reglar krevje dekt tapte renteinntekter ved førtidig betaling (finansavtl. § 54).

Kva som skal ytast. Samanhengen med mangelsreglane: Kva som skal ytast, må også som utgangspunkt fastleggjast ut frå kontrakten og omstenda rundt kontrakten. I lovgjevinga kjem krava til ytinga ofte fram litt indirekte, ved reglar om kva som utgjer mangel (sjå som typiske døme kjl. § 17 og fkjl. §16).

For yteplikt som kviler på kontrakt, kan ein oftast seie at ytinga har mangel dersom ho ikkje svarar til det den andre parten (kreditor) har grunn til å vente ut frå kontrakten og omstenda rundt kontrakten. Dette har fått klårast uttrykk i fkjl. § 15 andre ledd bokstav b, men gjeld meir generelt.

Dette er nesten det same som å seie at mangel er avvik frå rett oppfylling av yteplikta, men ikkje heilt. Har kjøparen kjøpt hesten Grane, kan det vera ein mangel dersom det viser seg at Grane er i ferd med å krepere. Men seljaren har ikkje plikt (og stort heller ikkje rett) til å levere ein annan hest enn Grane, og hesten er no eingong som han er. Når kjøparen kan gjera mangelsverknader gjeldande, er det ikkje fordi seljaren skulle ha ytt noko anna, men fordi kjøparen hadde grunn til å vente andre eigenskapar ved ytinga.

[For dei spesielt interesserte: I kontinental rett har det vore vanleg å skilje mellom ansvaret for å levere rett objekt (hesten Grane, eventuelt ein tre år gammal blakk hest) på den eine sida og på den andre sida ein garanti mot skjulte «feil» som gjer at objektet ikkje kan brukast i samsvar med føremålet (og dessutan ein garanti mot rettsmangel og eventuelle avtala garantiar). Mishaldsverknadene har vore ulike for dei to tilfella. I nordisk rett har det ikkje vore vanleg med ei slik inndeling, og inndelinga kom heller ikkje med i CISG. Dei to ansvarssituasjonane er slegne saman, og mangelsverknadene er i hovudsak dei same i begge tilfelle. Tysk rett byggjer frå 2002 på same prinsipp som CISG, medan til dømes fransk og italiensk rett iallfall prinsipielt held på det gamle systemet (likevel tilpassa forbrukarreglar m.m.).]

Beskrivinga i kontrakten av krav til ytinga: For mange kontraktar er beskrivinga av kva som skal ytast, svært detaljert (gjerne tusenvis av sider). Slik er det til dømes for store entreprisekontraktar og fabrikasjonskontraktar.

Særlege utfyllingsreglar i lovgjevinga: For fleire kontraktstypar er det særlege utfyllingsreglar i lovgjevinga.

Passe til spesiell bruk: Kjøpslovgjevinga har òg føresegner om at tingen skal passe til meir spesifiserte føremål. Det gjeld når seljaren kjenner (eller måtte kjenne) dette føremålet, og kjøparen etter omstenda hadde grunn til å lite på seljarens fagkunnskap og vurdering (kjl. § 17 andre ledd bokstav b, fkjl. § 15 andre ledd bokstav c, avhl. § 3‑2 første ledd bokstav b). Spør du til dømes i ein faghandel etter måling som skal brukast ute, er det ein mangel om du får måling som berre kan brukast innandørs.

Prøve: Tingen skal svara til ein prøve eller modell seljaren har vist til (kjl. § 17 andre ledd bokstav c, fkjl. § 15 andre ledd bokstav d).

Pakking: Tingen skal vera pakka på vanleg eller forsvarleg måte (kjl. § 17 andre ledd bokstav d, fkjl. § 15 andre ledd bokstav e).

Tilhøyrsle: Avhendingslova har reglar om kva som skal vera med av tilhøyrsle ved kjøp av fast eigedom (avhl. §§ 3-4 til 3-6 a).

Vanleg god kvalitet: I kjøpslovgjevinga blir det framheva at tingen skal passe til dei føremåla slike ting til vanleg blir brukte til (kjl. § 17 andre ledd bokstav a, fkjl. § 15 andre ledd bokstav a, avhl. § 3‑2 første ledd bokstav a). Dette omfattar ei rekkje krav, frå det heilt elementære til det meir detaljerte (telefonen skal du kunne ringje med, men i dag kan du krevje at ein telefon kan brukast til mykje meir).

Kravet til god kvalitet går noko vidare enn at ytinga skal passe til vanleg bruk. Mest presis er formuleringa i fkjl. § 15 andre ledd bokstav b: Tingen skal «svare til det som forbrukeren har grunn til å forvente ved kjøp av en slik ting når det gjelder holdbarhet og andre egenskaper». Høgsterett har lagt til grunn eit tilsvarande krav om vanleg god vare etter kjøpslova, enda det ikkje går like tydeleg fram av kjl. § 17 (Rt. 1998 s. 774 videospelar). Indirekte går kravet fram også av kjl. § 19 første ledd bokstav c. Den føresegna regulerer direkte situasjonen der seljaren har teke atterhald om at tingen blir seld som han er, men regelen må sjølvsagt stå enda sterkare der det ikkje er teke eit slik atterhald. Tingen har mangel dersom han er i «vesentlig dårligere stand enn kjøperen hadde grunn til å rekne med etter kjøpesummens størrelse og forholdene ellers». I tilfella utan atterhald, må vi kunne sjå bort frå «vesentleg», og vi står att med det generelle, nemleg spørsmålet om kva kjøparen med rette kunne vente. Sjå tilsvarande for avhl. § 3‑9.

Formuleringa i kjl.§ 19 minner oss om at vurderinga av kva kjøparen kan vente, må skje ut frå omstenda kring avtalen. Det gjeld òg for føresegna i forbrukarkjøpslova. Kjøparen kan ofte vente meir av ein dyr ting enn av ein billeg ting, og er tingen brukt, må kjøparen rekne med at tingen er prega av bruk og alder. Ikkje minst er dette tydeleg ved kjøp av bruktbil eller fast eigedom som har vore i bruk. Mange av tvistane kring kjøp av fast eigedom gjeld nettopp spørsmålet om kva ein kjøpar med rette kan vente, med eller utan atterhald om at eigedommen er seld som han er. Ein kan vente meir av ein nybygd bustad enn av ein brukt; sjå utsegner til dømes i Rt. 2010 s. 103 Kistebakkane og Rt. 2008 s. 963 rottedom I.

Særleg om opplysningssvikt: I kontraktslovgjevinga finn vi mange føresegner om at opplysningssvikt kan gje grunnlag for mangelsverknader. Det gjeld dels situasjonen der det er gjeve opplysningar som viser seg ikkje å vera rette, dels situasjonen der seljaren ikkje har opplyst om omstende som kreditor med rette kunne vente å få opplysing om. Dette inneber at opplysningssvikten blir avgjerande for kva kreditor kan krevje etter kontrakten.

For urette opplysningar bli det inga skarp grense mellom tilfelle der opplysninga er gjord til ein del av avtalen, og tilfelle der opplysninga fører til mangel enda ein ikkje vil seie at det gjeld eit avtala vilkår. Ei slik grensedraging har vi stort sett ikkje bruk for heller.

For manglande opplysningar er situasjonen at eit omstende kan utgjera mangel enda om det ikkje er avvik frå avtala vilkår, og enda om ytinga oppfyller generelle krav. Mangelsverknadene er ei følgje av at debitor skulle ha opplyst om omstendet.

Urette opplysningar: Ytinga har mangel om ho ikkje svarar til opplysningar som debitor, eller nokon andre på vegner av debitor, har gjeve om ytinga (kjl. § 18, fkjl. § 16 første ledd bokstav c og andre ledd, avhl. § 3‑8, hvtjl. § 18, buofl. § 27, husll. § 2‑3). I nokre tilfelle kan ein òg trekkje inn opplysningar som er gjevne av tidlegare avtaleledd (fkjl. § 16 andre ledd, hvtjl. § 18, buofl. § 27).

Generelt er det eit vilkår at ein kan gå ut frå at opplysninga har verka inn på kjøpet. I ei sak om avhendingslova (Rt. 2003 s. 612 arealsviktdommen) presiserte Høgsterett dette slik at det avgjerande om opplysninga normalt ville vera så viktig for kjøparar flest at avtalevikåra kunne ha vorte andre. Ein treng derfor ikkje vise at akkurat denne kjøparen la avgjerande vekt på opplysninga.

Manglande opplysningar: Ytinga har mangel dersom kreditor ikkje har fått opplysning om omstende som debitor kjende eller måtte kjenne til, og som kreditor hadde grunn til å rekne med å få opplysning om (fkjl. § 16 første ledd bokstav b, avhl. § 3‑7, hvtjl. § 19, buofl. § 26, husll. § 2‑4; regelen går litt indirekte fram av kjl. § 19 første ledd bokstav b og gjeld sjølvsagt også utan at det er teke atterhald om at tingen er seld som han er).

Eit døme: Det er fukt i kjellaren i eit eldre hus som er seld. Seljaren har ikkje sagt at kjellaren er tørr. Situasjonen kan vera at kjøparen i og for seg må vera budd på fukt i kjellaren. Kunne ikkje seljaren kjenne til fukta, er det derfor ingen mangel. Er fukta eit problem, har kjøparen grunn til å vente at seljaren opplyser om omstendet dersom seljaren kjenner til det.

Regelen gjeld berre for omstende som debitor kjende til, eventuelt måtte kjenne til (eller, etter forbrukarkjøpslova, burde kjenne til). Utgangspunktet er med andre ord at debitor ikkje aktivt må undersøkje ytinga for å avdekkje aktuelle omstende. Høgsterett har sagt at «måtte kjenne til» peiker mot grov aktløyse, ikkje berre ein bevisregel (Rt. 2002 s. 696 NEBB-tomta). Skilnaden treng ikkje bli stå stor: Om debitor greier å vise at han var ukjend med omstendet, kan det likevel vera grovt aktlaust at han var det.

Vidare må det gjelde omstende som kreditor hadde grunn til å rekne med å få opplysning om. Kreditor kan ikkje rekne med å få opplysning om laust og fast kring ytinga; det må vera noko som er relevant for kvaliteten av ytinga. Det er nær samanheng mellom dette vilkåret og vilkåret om at opplysningssvikten må reknast å kunne ha innverka på avtalen.

Samspelet mellom opplysningsplikta og krav til kjøparens kunnskapar og innsikt kjem godt fram i Rt. 2012 s. 1926 Fokus Bank. Der gjorde kundane gjeldande både mangelskrav, skadebotkrav og krav om at kontrakten skulle setjast til side (krava førte ikkje fram).  I Rt. 2013 s. 388 Røeggen var det berre gjort gjeldande at kontrakten skulle setjast til side (og her førte kravet fram).

Høgsterett har lagt til grunn at det kan reknast som opplysningssvikt der ein seljar har lagt fram ein ufullstendig takst (Rt. 2001 s. 369 takstmannsdom I). Det bør ein sjå i samanheng med at ein ufullstendig takst er meir villeiande for kjøparen enn om han ikkje får framlagt nokom takst i det heile.

Tidspunkt for mangelsvurderinga varierer med kontraktstypen. For kjøp er skjeringspunktet overgangen av risikoen for hendeleg skade (stort sett leveringstidspunktet), kjl. § 21, fkjl. § 18, avhl. § 3‑1 andre ledd). For arbeid på fast eigedom eller lausøyreting er skjeringspunktet normalt avslutting av arbeidet, gjerne markert ved ei overtaking (hvtjl. § 20, buofl. § 28, tilsvarande i standardvilkår for næringsentreprisar). For avtalar om løpande ytingar kan spørsmålet om mangel oppstå på fleire tidspunkt. Til dømes skjer det ei mangelsvurdering ved overtaking av leigt husrom (husll. § 2‑7), men mangel kan oppstå ved vedlikehaldssvikt m.m. på seinare tidspunkt (husll. § 5‑7).

Ein mangel kan vera til stades (som skjult, latent) ved skjeringspunktet sjølv mangelen først viser seg på eit seinare tidspunkt.

I kontraktslovene er det føresegner om at også feil som oppstår etter skjeringspunktet, kan reknast som mangel dersom dei kjem av mishald (kontraktsbrot) frå debitor. Døme kan vera feil som oppstår ved installasjon eller ved forsøk på å rette manglar.

Vidare kan garantiar føre til at funksjonssvikt innafor garantitida blir rekna som mangel uavhengig av om ein kan vise at svikten låg der latent alt frå skjeringspunktet.

Vederlaget. Prismodellar: Vederlaget kan vera avtala som ein bestemt sum. I entreprisekontraktar o.l. er det vanleg at det blir avtala både ein bestemt sum og pris per eining (kvadratmeter overflatebehandling, løpemeter grøft osv.); einingsprisane blir da brukte til justering på grunn av endringar av arbeidet (sjå nedafor). Nokre gonger skal eit oppdrag godgjerast etter rekning, det vil seie med dekning av utgifter og eit påslag til dekning av faste kostnader. Prisoverslag kan i forbrukarforhold ha ei viss bindande kraft (hvtjl. § 32, buofl. 41). I bustadleigeforhold skal leiga avtalast som ein bestemt sum, og det er berre nokre få kostnadstypar som kan avtalast dekt i tillegg (husll. § 3-1). Der partane ikkje har avtala noko om vederlaget, har fleire av kontraktslovene bakgrunnsreglar om korleis det skal fastsetjast (gjengs pris o.l., kjl. § 45, fkjl. § 37, hvtjl. § 32, husll. § 3-1, buofl. § 41).

Endringsrett og valfridom: I nokre kontraktsforhold kan partane ha behov for å kunne endre innhaldet av ytepliktene etter avtaleinngåing. Dette gjeld særleg kontraktar om løpande ytingar (leige, arbeid, kreditt, abonnement osv.) og andre avtalar som skal oppfyllast gjennom eit lengre tidsrom (større entreprisekontraktar). I nokre tilfelle kan situasjonen vera tilsvarande for meir avgrensa oppdrag, til dømes for reparasjon av ein bil der feilen ikkje fullt ut er kjend. Variantane kan vera mange, men vi skal sjå på nokre hovudtilfelle.

Endring av hovudytinga: Den enklaste forma for valfridom for hovudytinga finn vi i det vi kan kalle avtaks- eller forsyningskontraktar. Døme kan vera straumabonnement eller teleabonnement. Abonnementen kan som utgangspunkt ta ut så lite han vil og, innafor rimelege rammer, så mykje han vil, og vederlaget er gjerne fastsett etter forbruk. Leverandøren kan sikre seg mot dei mest tyngjande utslaga ved til å avtala eit fast minstevederlag og kanskje prisar som er graderte etter uttak.

For avtalar om arbeid på fast eigedom eller lausøyreting og for avtalar om tilverknad av større ting kan problemet vera at bestillaren (realkreditor) på avtaletida ikkje er i stand til å definere eksakt kva yting han har bruk for. Det kan gjelde i enkle forhold, som med bilen som skal reparerast, og i meir kompliserte forhold, som kontraktar om oppføring av eit stort bygg eller om bygging av ei oljeplattform. Her er det vanleg at bestillaren har rett til å krevje endringar av den andre partens yting, innafor nærare fastsette rammer. Slike endringsrett er eit sentralt element i standardvilkåra for entreprisekontraktar og fabrikasjonskontraktar, og endringsrett er òg regulert i lovgjevinga, til dømes hvtjl. § 9 (til ein viss grad) og buofl. § 9. Endring av hovudytinga har rimeleg nok verknader også for oppfyllingstida. For entreprisekontraktar o.l. er det vanleg at parten får krav på tilleggstid (sjå buofl. § 11).

Endring av vederlaget: Rett til å krevje endring av det avtala vederlaget er aktuelt i fleire situasjonar. At vederlaget normalt skal justerast der den andre parten kan krevje endring av realytinga, seier seg sjølv (hvtjl. § 33 og buofl. § 42). Men også elles kan det vera vanskeleg å fastsetje vederlaget for lang tid framover, særleg for løpande ytingar. Bakgrunnen kan vera endringar i pengeverdien, men også endringar av prisen på innsatsfaktorar for oppfyllinga. Der partane kan koma fri gjennom ei oppseiing, kan endring av vederlaget skje ved såkalla betinga oppseiing: Den eine parten seier opp kontrakten, men tilbyr seg å halde fram til eit høgare eller lågare vederlag. Der partane ikkje utan vidare kan koma ut ved oppseiing, kan det vera nødvendig å avtala mekanismar for endring av vederlaget. I husleigeforhold er indeksklausular vanlege, og husleigelova har bakgrunnsreglar som opnar for ein kombinasjon av årleg indeksregulering og tilpassing til gjengs leige tredjekvart år (husll. §§ 4‑2 og 4‑3). I kredittkontraktar kan rentesatsen vera knytt til ein referanse som gjev uttrykk for svingingar i rentenivået (rente på statsobligasjonar, sentralbankrente, «libor» osv.). Etter finansavtl. § 49 må også forbrukarar finne seg i vilkår som gjev kredittytaren rett til å endre rentesatsen. I tomtefesteforhold har lovgjevaren set rammer for endring av festeavgifta, også i avtalar som er eldre enn lovgjevinga (tfl. §15).

I nokre tilfelle kan den eine eller kvar av partane ta på seg å bera konsekvensane av variasjonar i innsatsbehov eller prisutvikling, til dømes ved fastprisavtale for ein reparasjon eller ein avtale om fast rente i ein bindingsperiode.

Tilhøvet til kontraktsrevisjon: Spørsmåla om endring og valfridom har ei side til reglane om kontraktrevisjon. Både i lovgjevinga i kontraktar finn vi føresegner om regulering av vederlaget (og tida for oppfylling) der oppfyllinga støyter på uventa vanskar. Dersom grunnlaget for plikta ikkje opnar for endring eller oppseiing, kan det vera aktuelt å fastslå endring eller bortfall på grunnlag av brestande føresetnader, avtl. § 36 e.l.

Dobbelttime 3

Tema for denne dobbelttimen er nokre generelle spørsmål kring innhaldet av yteplikter. Vidare skal vi sjå på avskjering av mishaldsverknader, det vil seie forhold som hindrar at kreditor kan gjera gjeldande mishaldsverknader enda kontrakten ikkje er rett oppfylt.Etter denne dobbelttimen bør du kunne gjera greie for:

Karakteristikk av yteplikter – særleg om resultatplikter og innsatsplikter: I nokre samanhengar møter vi inndelingar av yteplikter basert på nærare karakteristikkar av ytinga. Døme er genusyting og spesiesyting og hovudplikt og sideplikt. Stort sett kan vi ikkje dra slutningar frå slike karakteristikkar. Likevel kan det vera tenleg å lære terminologien for å kunne peike på kjenneteikn ved ytinga som vi vil leggje vekt på i resonnementet.

Inndelinga i resultatplikter og innsatsplikter fortener ekstra kommentar. Inndelinga blir sterkt framheva i delar av teorien og blir ein sjeldan gong nemnd i rettspraksis. Inndelinga gjev berre meining i tilknyting til rettslege verknader. Hovudsakleg kan ein tala om to tilfelle: 1) Kva skal til av oppfylling for at ein part kan krevje motytinga (yting etter den gjensidige yteplikta)? Kan advokaten krevje betaling enda klienten tapte saka? Kan meklaren krevje betaling uavhengig av om eigedommen vart seld? Her er spørsmålet om det er tilstrekkeleg å gjera ein korrekt innsats, utan at det er vilkår om eit resultat. 2) Kva skal til av oppfylling for at parten slepp unna mishaldsverknader (alle eller nokre)? Kan klienten krevje skadebot av advokaten fordi saka vart tapt? Kan kunden krevje skadebot fordi bilverkstaden ikkje greidde å reparere bilen?

Det finst ingen «katalog» over resultatplikter og innsatsplikter. Vi må for kvart tilfelle (ev. typetilfelle) avgjera kva som skal til for å tene opp vederlaget eller for å sleppe mishaldsverknader. Vi er til dømes ikkje i tvil om at advokatar hos oss har krav på vederlag også for tapte saker, om ikkje anna er avtala. Den løysinga kan vi finne utan å gå vegen om karakteristikken innsatsplikt. Og seier vi at advokatens yteplikt er ei innsatsplikt fordi han han krav på vederlag også for tapte saker, blir karakteristikken berre eit namn på resultatet vi kom til på anna grunnlag.

Dermed blir inndelinga i resultatplikter og innsatsplikter også berre ein del av den terminologien som vi bør kunne for lettare å kunne drøfte rettslege spørsmål, men inndelinga blir ikkje av den grunn element i rettsreglar.

Betinga plikter, opsjonar m.m.: Spørsmåla kring endringar av yteplikt har ein viss samanheng med nokre andre tradisjonelle inndelingar av yteplikter. Ei plikt er suspensivt betinga dersom yteplikta ikkje oppstår før ei framtidig hending oppstår («Du skal få tusen kroner om du får A til eksamen.»). Plikta er resolutivt betinga der plikta fell bort dersom ei framtidig hending oppstår («Du får tusen kroner i månaden så lenge du studerer.»). Ein opsjon er ein valrett; den eine parten er bunden, men ikkje den andre. Allereie eit tilbod (ein lovnad som er betinga av aksept) inneheld ein slik opsjon: Mottakaren kan akseptere eller lata vera. Vi kan sjå dette som ein variant av betinga lovnader, men det er ikkje så vanleg å nytte det uttrykket når plikta avheng av den andre partens val. Det å ha ein opsjon kan ha økonomisk verdi, og vi ser at opsjonar blir omsette som formuesgode, særleg på finansmarknadene.

Risiko – bruken av ordet: Ordet risiko blir nytta i mange og ulike tydingar både i juridiske samanhengar og andre. Ordet kan verke lett å ty til, men ein bør ikkje bruke det utan å forklåre kva ein siktar til. Stort sett greier ein seg godt utan ordet i obligasjonsretten. Vi skal nemne nokre av tydingane her.

Risiko som fare for at noko uønskt skal inntreffe: I allmennspråket (og delvis i jussen) blir ordet risiko nytta om ein fare for at noko uønskt skal inntreffe. Da er risiko eit faktisk omstende, og uttrykket har inga normativ tyding. Vi er nokså nær denne tydinga når vi talar om risiko til dømes i forsikringsretten.

Risiko som konsekvens av at noko uønskt er inntreft: I skadebotretten kan risiko dels ha tydinga som nemnt ovafor (faren for at tap skal oppstå), men dels finn ei ordet i litt anna tyding: Ein talar om «risikofordeling», eller om kven som skal «bera risikoen» (dvs. bera tapet). Da er ein oppteken av konsekvensane av den uønskte hendinga, ikkje faren for at noko uønskt skal inntreffe.

Risiko som motsetnad til skyldansvar: Av og til møter ein den ordbruken at risiko er tapsplassering som ikkje er avhengig av skadebotansvar (eventuelt av skyldansvar); det er tale om eit «reint risikospørsmål».

Risiko og mishald: I kontraktsretten er det ikkje uvanleg å tala om risiko når ein spør om kven som skal bera konsekvensane av avvikande oppfylling (altså ein variant av den andre tydinga ovafor). Skal debitor bera konsekvensane, talar ein gjerne om mishald, medan ein ikkje vil tala om mishald der kreditor må bera konsekvensane (til dømes der ei vare blir levert seint fordi kjøparen ikkje medverkar ved å ta imot). I det første tilfellet har debitor risikoen for avviket, medan kreditor har risikoen i det siste tilfellet.

I kjøpslovgjevinga har ordet risiko ei enda meir spesifisert tyding, nemleg spørsmålet om bortfall av kjøparens plikt til å betale kjøpesummen dersom tingen blir øydelagt utan at det er valda av seljaren. Dette blir gjerne omtala som vederlagsrisikoen (kjl. § 12, fkjl. § 13).

Det hender at ein også nyttar uttrykket oppfyllingsrisiko; da er spørsmålet om seljaren går fri oppfyllingsansvaret dersom tingen blir skadd eller går til grunne: Hesten Grane blir treft av lynet etter avtalen men før levering. At seljaren ikkje får kjøpesummen er greitt nok (han «ber vederlagsrisikoen»), men må seljaren også betale skadebot for manglande oppfylling (i så fall seier ein at han  «ber oppfyllingsrisikoen»)?

Risikoplassering er aldri grunngjeving: Vi bør som nemnt vera varsame med bruken av ordet risiko. Særleg er det viktig å merke seg at utsegner som at «X er nærast til å bera risikoen», aldri er ei grunngjeving for eit resultat; det er berre eit uttrykk for resultatet. Standpunktet treng ei sjølvstendig grunngjeving.

Avskjering av mangelsverknader på grunn av forhold på kreditors side:  I lovgjevinga finn vi fleire formuleringar som inneber at mishaldsverknader ikkje kan gjerast gjeldande dersom mishaldet er valda av kreditor eller kjem av forhold på kreditors side (til dømes kjl. §§ 22, 30 og 51). Som nemnt tidlegare, kan det vera ei smakssak om ein her vil seie at det ikkje er mishald i det heile, eller om det er mishald utan verknader. Vi såg òg at partane i nokre tilfelle kan krevje endringar av ytinga. Tek oppfylling av til dømes entreprenørens plikter lengre tid på grunn av endringspålegg frå byggherren, er hovudregelen sjølvsagt at dette ikkje er mishald (modellen er at entreprenøren får tilleggstid). Slike spørsmål blir gjerne regulerte i tilknyting til andre forhold på kreditors side (sjå buofl. § 11).

Dei omstenda «på kreditors side» som kan avskjera alle mishaldsverknader, kan delast i tre hovudgrupper:

Problemstillinga er særleg aktuell ved entreprise, tilverking o.l. Her vil mykje avhenge av funksjonsfordelinga mellom byggherre og entreprenør. Utgangspunktet er at byggherren står for planlegginga (prosjekteringa, det vil seie fastsetjinga av kva som skal byggjast, utarbeiding av teikningar osv.), medan entreprenøren skal skaffe materialane og utføre arbeidet. Ved seinare funksjonssvikt (vatn trengjer inn i tunnelen, brua rasar saman) må det avgjerast om svikten kan førast tilbake til byggherrens planlegging eller entreprenørens utføring (døme Rt. 1984 s. 962 takis, entreprenøren prosjekterte). Liknande spørsmål oppstår der svikten kan førast tilbake til byggherrens eigedom (til dømes setningsskadar på grunn av dårlege grunnforhold). Problemet kan vera at planlegginga var mangelfull (grunnforholda skulle ha vore undersøkte), og da blir det avgjerande kven av partane som stod for planlegginga. Men sjølv der entreprenøren stod for planlegginga (totalentreprise), må det trekkjast ei grense for kva forhold ved grunnen som kan avskjera mangelsverknader (kva som er forhold på byggherrens side).

Uttrykket kreditormora: Vi støyter av og til på uttrykket kreditormora. Det blir gjerne nytta i den tydinga at ein part misheld plikta til å ta imot ei yting eller  medverke på annan måte til den andre partens oppfylling. Tankegangen var i si tid at kreditor ikkje hadde ei eigentleg plikt til å ta imot ytinga. Det synet er stort sett forlate, og kontraktslovene byggjer på at kreditor har ei plikt til å medverke også ved å ta imot yting. At mishaldsverknadene er noko avdempa ved slikt mishald, er ei anna sak (vi kjem tilbake til det rett nedanfor).

Mishald av kreditors plikter kan altså føre til at han ikkje kan gjera mishaldsverknader gjeldande (avsnittet over, jf. kjl. § 22). Vidare kan mishaldet av medverknadsplikter gje grunnlag for mishaldsverknader mot mishaldaren (jf. kjl. § 51 første og andre ledd). Ei tredje gruppe av reglar gjeld omsorg for ei yting som ein debitor ikkje får gjeve frå seg på grunn av mishald frå den andre partens side (jf. kjl. kap. XI).

Vilkåra for dei tre gruppene av verknader som er nemnde i førre avsnittet, er innbyrdes såpass ulike at det kan verke kompliserande å operere med kreditormora som koplingsord mellom vilkåra og verknadene. I denne framstillinga skal ikkje uttrykket nyttast. Det kan likevel vera nyttig å merke seg at mishaldsverknadene ikkje er heilt like for mishald av medverknadsplikter og mishald av andre plikter. Til dømes er det vanleg at ein part ikkje kan tvingast til å ta imot ei yting (kjl. § 52 omfattar ikkje mishald av plikta til å ta imot), og heving på grunn av manglande mottaking kan stort sett berre skje der det er særleg om å gjera for den andre parten å bli kvitt ytinga (kjl. § 55 andre ledd bokstav b).

Kreditors kunnskap: Kreditor kan som regel ikkje gjera gjeldande mangelsverknader på grunnlag av omstende som han kjende til på avtaletida. Synspunktet er at kreditor da har godteke denne sida ved ytinga. Her er ikkje grensa skarp mellom avtaletolking og utfylling. Ein slik regel følgjer av fleire kontraktslover, sjå til dømes kjl. § 20 første ledd, fkjl. § 16 tredje ledd, avhl. § 3‑10 første ledd, husll. § 2‑6 første ledd.

Formuleringane i dei nemnde føresegnene gjeld det som kreditor kjende eller «måtte kjenne til». Det sistnemnde uttrykket var nok helst meint som ein slags bevisregel (situasjonen kan vera slik at ein legg til grunn at ein person hadde kunnskap utan at det kan bevisast. Det er ikkje opplagt at Høgsteretts synspunkt om grov aktløyse i Rt. 2002 s. 696 NEBB-tomta (omtala ovafor) passar på denne situasjonen. Uttrykket «måtte kjenne» i kjl. § 20 første ledd er omtala i Rt. 2002 s. 1110 Bodum, men omtalen gjev ikkje mykje rettleiing.

Har kreditor undersøkt tingen (m.m.), eller utan rimeleg grunn late vera å følgje ei oppmoding om å undersøkje, kan resultatet bli at kreditor ikkje kan gjera gjeldande som mangel omstende som han burde ha oppdaga ved undersøkinga (kjl. § 20 andre ledd, avhl. § 3‑10 andre ledd, husll. § 2‑6 andre ledd). Ut over dette har ikkje kreditor noka generell plikt til å gjera undersøkingar før avtaleinngåing.

Avskjering av mishaldsverknader på grunn av defensiv avhjelp:At debitor har rett til avhjelp (retting eller omlevering) der dette kan skje innafor rett oppfyllingstid, er nokså uproblematisk (når seljaren kjem med maskina, bli det oppdaga ein feil, men seljaren kan med ein gong skaffe ei ny maskin eller retten feilen). Viktigare er det at kreditor ofte må finne seg i defensiv avhjelp også etter normal oppfyllingstid.

Debitor vil ofte vera interessert i å avhjelpe ein mangel fordi eit skadebotoppgjer ofte blir dyrare for han. Til dømes vil retting frå andre inkludere vanleg forteneste i tillegg til reine arbeids- og materialkostnader.

Debitors rett til avhjelp kan først og fremst avskjera gjensidigverknadene heving og prisavslag, men det kan også vera at debitor har rett til å velje mellom omlevering og retting (der det er ei problemstilling). Dersom avhjelpa berre delvis eliminerer avviket frå rett oppfylling, kan det vera aktuelt med prisavslag for det som står att, eventuelt skadebot. Skadebot kan òg vera aktuelt der kreditor lir tap fordi avhjelpa skjer etter normal oppfyllingstid, eller fordi avhjelpa påfører kreditor ulemper.

Rett til defensiv avhjelp kan vera avtala, og ein slik rett følgjer elles av fleire kontraktslover. Vi tek utgangspunkt i kjøpstilfella, der defensiv avhjelp er regulert i kjl. § 36, fkjl. § 29 tredje ledd og § 30 og avhl. § 4‑10 første ledd. Liknande reglar finst i hvtjl. § 24 andre og tredje ledd, buofl. § 32 andre og tredje ledd og husll. § 2‑10 andre og tredje ledd.

Det kan nemnast at ein rett til defensiv avhjelp ikkje skal gjelde i forbrukarforhold etter utkastet til sams europeisk kjøpsrett.

Normalt er det eit vilkår for retten til å avhjelpe at dette kan skje utan vesentleg ulempe for kreditor, og utan fare for at kreditor ikkje får dekt sine utlegg frå debitor (sjå kjl. § 36 første ledd). Avhjelpa må skje innafor rimeleg tid; i forbrukarkjøp er det òg ein hovudregel om at seljaren har berre to forsøk på avhjelp, og vidare at forbrukaren har krav på erstatningsting dersom det tek meir enn ei veke (fkjl. § 30 andre og tredje ledd).

Tilbod om retting må setjast fram innan rimeleg tid; debitor må få lov til å vurdere mangelsspørsmålet. I Rt. 2006 s. 999 Idamar og  Rt. 2006 s. 1076 sokkelleilegheitsdommen kom tilbodet for seint.

I næringskjøp kan seljaren, innafor den vanlege ramma for vesentleg ulempe og fare for tap, velje mellom omlevering og retting (kjl. § 34 første ledd andre punktum), medan forbrukarkjøparen som hovudregel kan velje mellom omlevering og retting (tilbod om retting avskjer ikkje krav på omlevering, og omvendt, fkjl. § 29 første og andre ledd), men Høgsterett har lagt til grunn ei snever forståing av denne valretten (Rt. 2006 s. 179 støvletthæl).

Manglande eller for sein reklamasjon: I mangelstilfella er det vanleg med reglar om at kreditor kan miste retten til å gjera mangelen gjeldande dersom han ikkje melder frå, reklamerer, innan nærare fastsette fristar. Bakgrunnen er at vurderinga av dei faktiske omstenda blir vanskelegare etter kvart som tida går, og dessutan at debitor har behov for å vita når han kan legge kontrakten bak seg.

Relativ frist: Det vanlegaste er reglar om at reklamasjon må skje innan rimeleg tid etter at kreditor oppdaga eller burde ha oppdaga mangelen (kjl. § 32 første ledd, fkjl. § 27 første ledd første punktum, avhl. § 4-19 første ledd, hvtjl. § 22 første ledd, buofl. § 30 første ledd første punktum, husll. § 2-8, pakkereiselova § 8-1). Dette blir gjerne omtala som ein relativ frist (relativ i høve til oppdaging). Ein slik frist kan nok også forsvarast utan regulering i lov eller kontrakt.

I forbrukarkjøp er det ein regel om at den relative fristen aldri er kortare enn to månader frå forbrukaren har oppdaga mangelen (fkjl. § 27 første ledd andre punktum). Det betyr at det berre sjeldan blir bruk for fristen rimeleg tid etter at mangelen burde ha vore oppdaga. Fristen på to månader har påverka vurderinga i andre forbrukarforhold. Høgsterett har sagt at fristen normalt ikkje bør vera kortare enn to månader der ein forbrukar har kjøpt ein fast eigedom (Rt. 2010 s. 103 Kistebakkane).

I standardvilkår for næringsentreprisar m.m. er det vanleg at byggherre må reklamere ved overtakinga over manglar som han oppdaga eller burde ha oppdaga da. I forbrukarforhold blir dette for strengt, men der er fristen også stramma inn til "snarast råd" der det er overtakingsforretning (buofl. § 30 andre ledd).

Avgjerande for når kreditor burde ha oppdaga mangelen, er kunnskap om faktiske tilhøve som er tilstrekkelege til at det gjev grunn til å reklamere (Rt. 2011 s. 1768 Ladegårdsgaten).

Absolutt frist: Det er vanleg med ein absolutt frist i tillegg til den relative fristen. Den absolutte fristen blir rekna frå levering e.l. og set ei ytre ramme for kor lenge manglar kan gjerast gjeldande (med unntak for tilfelle med grov aktløyse og uheiderleg framferd). Etter kjøpslova er den absolutte fristen to år frå tingen vart overteken (kjl. § 32 andre ledd). Etter fkjl. § 27 andre ledd er fristen også to år, men likevel fem år for ting (eller delar av ting) som er meint å vara vesentleg lenger enn to år. Tre til fire år er vesentleg lenger enn to år, meinte Høgsterett i Rt. 2007 s. 1274 (mobiltelefondommen). Ein liknande regel finn vi i hvtjl. § 22 andre ledd. Etter avhl. § 4-19 andre ledd og buofl. § 30 første ledd andre punktum er fristen fem år.

Er det først reklamert over ein mangel, og det viser seg at forsøk på retting ikkje er vellykka, må kreditor seie frå om dette innan rimeleg tid, men den absolutte fristen er overhalden med den første reklamasjonen (Rt. 2013 s. 865 Star Autoco).

Reklamasjonen må gjera det klårt at mangelen blir gjort gjeldande, men det treng ikkje forklårast kva mangelen går ut på (Rt. 2012 s. 1779 Victocor).

Spesielle reklamasjonsfristar: Fristen i avhl. § 4-19 omfattar også forseinking, men det er ikkje vanleg. Utanom forbrukarforhold må ein kjøpar melde frå innan rimeleg tid dersom han vil heve kontrakten (kjl. § 29 og 39), og krav om retting eller omlevering må takast med i reklamasjonen eller spesifiserast innan rimeleg tid (kjl. § 35). Etter buofl. § 20 første ledd må forbrukaren seie frå før overtaking dersom han vil heve på grunn av forseinking. I forbrukarkjøp må forbrukaren seie frå dersom han vil heve, dersom seljaren tilbyr levering (fkjl. § 22).

Forelding: Krav på grunnlag av mishald er omfatta av foreldingslova. Særleg fordi foreldingsfrist må avbrytast meir formelt (rettslege steg eller vedgåing frå debitor) enn reklamasjonsfrist, kan det skje at kravet blir forelda sjølv om det er reklamert i tide. Den kortaste fristen er avgjerande. Meir om forelding i Obligasjonsrett II.

Dobbelttime 4

Temaet er mishaldsverknader, særleg reglar om fasthalding og avhjelp (verknader for mishaldarens yting). Vi skal sjå på krav på oppfylling i forseinkingstilfelle, dels av krav på anna enn pengar, dels av krav på pengevederlag. Krav på oppfylling av pengevederlag reiser spørsmål om retten til avbestilling. Deretter ser vi på avhjelp, det vil seie omlevering og retting, i mangelstilfella. Etter denne dobbelttimen skal du kunne gjera greie forFasthalding og avhjelp som mishaldsverknad – oversyn: Kreditors rett til å halde fast på kravet på yting og krevje oppfylling, eventuelt krevje omlevering eller retting, kan ein sjå som ei side av debitors primære yteplikt – plikta er enno ikkje oppfylt. Likevel er det vanleg å sjå krav på oppfylling og på avhjelp som mishaldsverknader. Ein ser det særleg godt ved tvangsfullføring; kreditor kan som regel ikkje krevje hjelp frå rettsapparatet før debitor har mishalde plikta.

Elles er reglane om krav på oppfylling og på avhjelp på mange vis reglar om grensene for kreditors krav. I den grad kreditor ikkje kan krevje oppfylling eller avhjelp, må han nøye seg med heving eller prisavslag og eventuelt skadebot.

Materielt krav og krav på tvangsfullføring: Kreditors krav på oppfylling og på avhjelp er det som ofte blir omtala som materielle krav, men det er ein nær samanheng med reglane om tvangsfullføring. Tvangsfullføring inneber at kravet på yting blir gjennomført ved hjelp av tvang frå rettsapparatet.

Tvangsfullføring av krav på anna enn pengar er nokså upraktisk. Det er særleg aktuelt der kreditor har krav på bestemte formuesgode som ikkje lett kan erstattast med andre. Den som har kjøpt eit kunstverk, kan som siste utveg få namsmannen til å hente kunstverket hos seljaren. Tilsvarande kan den som har kjøpt ein eigedom, få dom på at han er eigar, registrere dommen for å få grunnbokheimel og krevje at namsmannen kastar seljaren ut frå eigedommen. Tvangsfullføring er tidkrevjande og kan lett føre til at kreditor ikkje får dekt kostnadene sine. I dei aller fleste tilfelle vil kreditor nøye seg med å gjera gjeldande andre mishaldsverknader, typisk slik at han hevar eller krev prisavslag og eventuelt krev skadebot for økonomisk tap. Tapet kan til dømes dekkje ekstrakostnaden med å skaffe tilsvarande yting frå andre, eventuelt få andre til å rette ein mangel ved ytinga.

Dersom det gjeld krav som ikkje kan tvangsfullførast (til dømes fordi det gjeld utføring av personleg arbeid, eller fordi ein ting ikkje finst lenger), eller iallfall ikkje kan tvangsfullførast innan rimeleg tid, må ein nok som utgangspunkt seie at kreditor heller ikkje har et materielt krav på oppfylling eller på avhjelp (og det kan i tillegg gjelde andre grenser for det materielle kravet, sjå nedanfor). Derimot kan ein godt tenkje seg at kreditor krev oppfylling eller avhjelp i håp om å nå fram med dette, utan at han til sjuande og sist ser seg tent med å krevje tvangsfullføring (ei tvangsfullføring som i og for seg kan gjennomførast).

Denne nyansen er viktig der kreditors tap blir større i den perioden der han ventar på oppfylling eller avhjelp. Til dømes krev byggherren at entreprenøren rettar ein mangel, men når dette trekkjer ut, får byggherren andre til å utføre rettinga og krev skadebot for denne utgifta. I mellomtida kan prisane ha stige, og dessutan kan mangelen ha ført til utgifter i mellomtida. Her er det eit samspel mellom retten til å halde fast på kravet på yting på den eine sida og plikta til å redusere tapet på den andre, og løysingane kan bli nokså konkrete. Plikta til å avgrense tapet blir på dette viset ei sjølvstendig avgrensing av det materielle kravet på oppfylling eller avhjelp, i tillegg til den avgrensinga som ligg i at kravet må kunne tvangsfullførast. Plikta til å avgrense tapet går fram av mange lovføresegner (til dømes kjl. § 70, fkjl. § 54, buofl. § 36 og husll. § 2-14) og må reknast å gjelde også på ulovfesta grunnlag. 

Fasthalding av krav på anna enn pengar – hovudreglar: Fasthalding av kravet på den opphavlege ytinga er aktuelt ved forseinking. Først ser vi på yting av anna enn pengevederlag. I fleire av kontraktslovene er det sett grenser for retten til å krevje oppfylling. Kjøpslova § 23 er det beste dømet: Hovudregelen er at kreditor kan krevje oppfylling. Det gjeld likevel ikkje der det er ei hindring som seljaren ikkje kan overvinne (oppfylling er umogleg), eller der oppfylling vil føre til kostnad eller ulempe for seljaren som ikkje står i vesentleg mishøve til kjøparen interesse i oppfylling. Fell vanskane bort innan rimeleg tid, kan kjøparen på nærare vilkår krevje oppfylling. Liknande føresegner finn vi i fkjl. § 21, avhl. § 4‑2, hvtjl. § 14 og husll. § 2‑9.

Hovudregelen om rett til oppfylling er i samsvar med kontinental tradisjon. Etter common law er utgangspunktet det motsette, men også der kan oppfylling krevjast der noko anna ville vera urimeleg. I praksis treng ikkje reglane vera så ulike; tvangsfullføring er som nemnt nokså upraktisk i alle fall.

Unntak etter interesseavveging: I dei nemnde norske føresegnene er det sentrale unntaket formulert som ei interesseavveging: Ulempene må i stå i vesentleg mishøve til kreditors interesse i oppfylling. Kreditors interesse kan avhenge av fleire omstende, til dømes kor viktig der å få hand om ein bestemt lausøyreting (kunstverket) eller ein bestemt fast eigedom (tilknyting til eigedommen, utbyggingsplanar som omfattar denne eigedommen osv.). For tenester blir det gjerne eit spørsmål om kor viktig det er med ei teneste frå akkurat denne tenesteytaren.

Unntaket inneber at kreditor kan nektast oppfylling enda om tvangsfullføring i og for seg ville ha vore mogleg.

Krav om oppfylling må setjast fram innan rimeleg tid: Etter dei nemnde føresegnene fell retten til å krevje oppfylling bort om kravet ikkje blir sett fram innan rimeleg tid.

Særleg om fasthalding av krav på medverknad: Som vi var inne på da vi såg på avskjering av mishaldsverknader (og uttrykket kreditormora), blir brot på plikta til medverknad rekna som mishald og kan utløyse mishaldsverknader. På nokre punkt er mishaldsverknadene ikkje heilt dei same som ved mishald av hovudpliktene etter kontrakten. Særleg skal vi merke oss ein part som hovudregel ikkje kan fasthalde og krevje gjennomføring av plikta til å ta imot ytinga.Dette går fram av kjl. § 51 andre ledd og avhl. § 5‑1 andre ledd og må reknast som hovudregelen også elles.

Fasthalding av krav på pengevederlag – avbestilling: Krav på pengar kan alltid tvangsfullførast, så dette set inga grense for oppfyllingskravet. I kontraktsforhold er det likevel viktige grenser for retten til å halde fast på vederlagskravet og drive det inn i tilfelle der den andre parten ikkje kan eller vil ta imot realytinga. Dette er ein variant av det spørsmål vi nemnde ovanfor, om spenning mellom retten til å halde fast på oppfyllingskravet og plikta til å redusere tap gjennom ein dekningstransaksjon.

Forbrukarkjøpslova § 41 kan vera eit utgangspunkt for drøftinga av desse spørsmåla: Dersom forbrukaren avbestiller før levering, kan seljaren ikkje fasthalde kjøpet og drive inn kjøpesummen. Seljaren må avstå frå å levere tingen og nøye seg med å krevje skadebot for tapet han lir på grunn av avbestillinga. Skadebota skal som regel dekkje tapet som oppstår på grunn av avbestillinga; i desse tilfella vil det ofte seie krav på kjøpesummen med frådrag for det seljaren kan spara fordi han slepp å oppfylle. 

Liknande føresegner har vi i hvtjl. §§ 39 og 40 og i buofl. §§ 52–54 (her er det dessutan reglar om at forbrukarens skadebotansvar kan bli redusert i nokre tilfelle). Utgangspunktet etter kjøpslova og avhendingslova er det motsette: Med unntak for særreglar for tilverkingskontraktar i kjøpslova er hovudregelen at seljaren kan halde fast på avtalen og krevje inn kjøpesummen enda kjøparen ikkje vil eller kan ta imot tingen eller eigedommen (kjl. § 52, avhl. § 5‑2). Men også etter desse lovene blir reglane om fasthalding kryssa av reglane om plikt til å redusere tapet. I praksis er det neppe særleg vanleg at ein seljar let vera å heve avtalen.

Etter ulovfesta entrepriserett er utgangspunktet klårt nok at oppgjeret skjer som eit skadebotoppgjer.

Poenget med avbestillingsrett knyter seg til avskjering av retten til å halde fast på vederlagskravet i staden for å krevje skadebot. Det er ikkje tale om å tvinge bestillaren til å ta imot naturalytinga. Som nemnt ovanfor, kan plikta til å ta imot ytinga som regel ikkje krevjast gjennomført. Vil seljaren fasthalde og krevje kjøpesummen, må han føre tilsyn med tingen eller eigedommen, og for lausøyreting kan det òg bli tale om å selje tingen for kjøpars rekning (kjl. §§ 72–78, avhl. § 2‑7).

Skadebotoppgjeret ved avbestilling skal som nemnt dekkje tapet på grunn av avbestillinga. Der kontrakten gjeld eit bestemt formuesgode, som ein fast eigedom, er eit dekningssal ofte avgjerande for omfanget av tapet. Der det gjeld sal av generiske ytingar, ting som skal tilverkast m.m., og parten i prinsippet alltid kan klare å oppfylle ein kontrakt ekstra, blir oppgjeret normalt avtala vederlag med frådrag for innsparingar på grunn av avbestillinga. Sjå særleg Rt. 2003 s. 486 avbestillingsdommen.

I husleigeforhold hender det ikkje sjeldan at leigaren stiller husrommet til disposisjon for utleigaren før avtala leigetid er ute, eventuelt før ein oppseiingsfrist er ute. Dersom det ikkje er tale om relativt korte tidsrom, og det heller ikkje fører til spesielle ulemper for utleigaren, bør utleigaren ha plikt til å redusere tapet ved å leige ut til andre. Leigaren blir som utgangspunkt likevel ansvarleg for det tapet utleigaren lir, til dømes fordi det ikkje er råd å finne ein leigar som er villig til å betale like høg leige. Spørsmålet er ikkje regulert i husleigelova.

Ordet avbestilling blir nytta i fleire samanhengar, også om tilfelle der pliktene etter avtalen fell heilt bort. Innafor visse rammer kan bestillaren til dømes avbestille eit hotellrom, ein legetime eller ein teaterbillett utan å ha plikt til å halde den andre parten skadeslaus (og da enda mindre betale vederlaget fullt ut). Slik rett til «fri» avbestilling er avhengig av avtalen, eventuelt av praksis på området. Vi kan også minne om at nokre kontraktar kan seiast opp utan frist (emgll. § 6‑5), og da er det ikkje lenger eit spørsmål om retten for den andre parten til å halde fast på kravet på betaling av vederlaget (det kan finnast reglar om vederlag etter oppseiing, som i emgll. § 6‑5 tredje ledd og agl.§ 28, men dette er reglar av ein litt annan karakter).

Omlevering: Omlevering inneber at kreditor krev ny oppfylling etter ei mangelfull oppfylling. Denne mangelsverknaden er mest aktuell i kjøp, men kan tenkjast også til dømes ved utleige av lausøyreting. For arbeid på lausøyreting eller fast eigedom og andre tenester er det mindre skilnad mellom omlevering og retting. Vi skal halde oss til kjøp. Føresegner om omlevering finst i kjl. § 34 andre ledd (jf. §§ 64–66) og fkjl. § 29 (jf. §§ 49–51). Avhendingslova har ikkje føresegner om omlevering, og den klåre hovudregelen er at omlevering ikkje er aktuelt for fast eigedom.

Vesentleg mishald i næringskjøp: Etter kjl. § 34 er det eit vilkår for omlevering at mangelen er vesentleg; det tyder nok det same som at mangelen utgjer vesentleg mishald, jf. vilkåra for heving i kjl. § 39. Nærare vilkår for gjennomføringa er sams for heving og omlevering, sjå kjl. §§ 64–66. Vidare gjeld grensa for oppfyllingsplikt tilsvarande, gjennom ei tilvising til kjl. § 23.

I forbrukarkjøp er det ikkje vilkår om vesentleg mishald, men forbrukaren kan ikkje krevje omlevering dersom det vil føre til urimelege kostnader for seljaren (fkjl. § 29 første og andre ledd, som ikkje berre gjeld forbrukarens val mellom retting og omlevering).

Ting som kan erstattast med ein annan: I kjl. § 34 er kravet på omlevering avgrensa mot tilfelle der kjøpet gjeld «en ting som foreligger ved kjøpet og har slike egenskaper at den ut fra partenes forutsetninger ikke med rimelighet kan erstattes med en annen». Kjøparen kan dermed som utgangspunkt ikkje krevje omlevering ved kjøp av bestemte ting, til dømes ein bruktbil. I fkjl. § 29 første ledd er det tale om å levere «tilsvarende ting», og ut frå førearbeida har ein tenkt seg ei liknande avgrensing som i kjøpslova. Hovudregelen må òg vera at kjøparen ikkje kan krevje omlevering med ei vare av eit anna slag eller ein annan modell enn den kjøpet gjeld.

Retting: Retting går ut på at avviket frå rett oppfylling blir fjerna ved reparasjon m.m. Dette er praktisk i kjøp, men minst like mykje for kontraktar om arbeid på lausøyreting eller fast eigedom. Retting er regulert i mange kontraktslover (kjl. § 34, fkjl. § 29, avhl. § 4‑10 andre ledd, hvtjl. § 24, buofl. § 32, husll. § 2‑10), og krav på retting er ein vanleg del av standardvilkår for til dømes entreprise- og fabrikasjonskontraktar. I kva grad retting kan krevjast utan grunnlag i avtale eller lov, kan vera noko usikkert (men sjå synspunkta frå mindretalet i Rt. 2008 s. 537 linsedommen om avhjelp av mangelfull augeoperasjon).

Avgrensing til næringsdrivande? Etter avhl. § 4‑10 har seljaren retteplikt berre når «seljaren ført opp hus eller anna innretning for sal», og når det gjeld «forbrukarkjøp av nyoppført eigarbustad som ikkje har vore brukt som bustad i meir enn eitt år på avtaletida, dersom seljaren har gjort avtalen som ledd i næringsverksemd». Det inneber at kjøparen ikkje har krav på retting i vanlege eigedomskjøp mellom personar. Ein må sjå dette i samanheng med at retting kan vera verre å gjennomføre for privatperson, enda det ikkje er noko krav om at dei utfører arbeidet sjølve. Etter kjøpslova er det inga avgrensing for tilfelle med private seljarar, men ulempevurderinga kan slå ulikt ut.

Vilkår for retteplikt: Stort sett har debitor plikt til retting berre der rettinga kan skje utan å valde debitor urimeleg kostnad eller ulempe (sjå føresegnene det er vist til ovanfor; i buofl. § 32 første ledd er det vist til ei avveging mot forbrukarens interesse i rettinga). Krav på retting kan i prinsippet tvangsfullførast, med unntak særleg for personleg arbeid, men slik tvangsfullføring er nokså upraktisk. Det er oftast lettare å få andre til å utføre arbeidet og krevje utgiftene dekte.

Omfang av retteplikta: Dei fleste av føresegnene det er vist til ovanfor, har formuleringar om retting av «mangelen», men i etter buofl. § 32 omfattar retteplikta også skade som mangelen har ført til på arbeid eller eigedom som er omfatta av avtalen. I kva grad retteplikta omfattar slike følgjer for andre kontraktstypar, er usikkert. I dei nyaste standardvilkåra for næringsentreprisar er utgangspunktet det same som i bustadoppføringslova, men med eit noko komplisert unntak for skade som er omfatta av forsikring (NS 8405 pkt. 36.1 og 36.2).

Alternativt pengekrav: Gjennomgåande har kreditor krav på å dekt forsvarlege utgifter ved å få mangelen retta av andre, dersom debitor ikkje oppfyller retteplikta (kjl. § 34 tredje ledd, avhl. § 4‑10 fjerde ledd, husll. § 2‑10 fjerde ledd). I hvtjl. § 25 og buofl. § 33 er dette omtala som prisavslag og i kjl. § 34 og avhl. § 4‑10 som skadebot. Utgiftene kan rimeleg nok ikkje omfatte retting som går ut over det debitor ville ha hatt plikt til å gjennomføre; dette går tydelegast fram av buofl. § 33.

Dobbelttime 5:

Temaet er mishaldsverknader, særleg reglane om prisavslag, heving og tilbakehalding av yting (gjensidigverknadene). Etter denne dobbelttimen skal du kunne gjera greie for:

Prisavslag: Prisavslag inneber at vederlaget blir redusert på grunn av mishald av yteplikta. Prisavslag er hovudsakleg aktuelt ved mishald i form av mangel, men forseinking av løpande ytingar kan ha liknande utslag (sjå husll. § 2‑11 første ledd).

Vilkår for prisavslag er normalt eit mishald som fører til reduksjon av verdien av ytinga. Oftast er det ikkje eit vilkår at mishaldet er vesentleg, og det er ikkje spørsmål om noko grunnlag ut over sjølve mishaldet. I husleigeforhold er det ved mishald av vedlikehaldsplikt eit vilkår at mangelen ikkje er «ubetydelig» (husll. § 5‑7 første ledd).

Vidare er det eit vilkår at parten ikkje har avslege tilbod om avhjelp som den mishaldande parten hadde rett til å utføre (kjl. § 37 første ledd, fkjl. § 29 tredje ledd, avhl. § 4‑10 fjerde ledd, hvtjl. § 25 første ledd, buofl. § 33 første ledd, husll. § 2‑11 andre ledd).

Utmålinga av prisavslaget kan skje på fem ulike måtar: Det vanlege er ein reduksjon av vederlaget som er prosentvis like stor som reduksjonen av verdien av ytinga, såkalla forholdsmessig eller høvesvis prisavslag (kjl. § 38, fkjl. § 31, avhl. § 4‑12 første ledd, husll. § 2‑11 andre ledd). Den andre måten er å fastsetje prisavslaget til kostnadene med å rette mangelen (avhl. § 4‑12 andre ledd, hvtjl. § 25 andre ledd, buofl. § 33 andre ledd). Den tredje måten er å fastsetje prisavslaget til verdireduksjonen som mangelen fører til (buofl. § 33 andre ledd. Den fjerde måten er fastsetje prisavslaget til det mangel har å seie for den andre parten («mangelens betydning», fkjl. § 31 andre ledd, hvtjl. § 25 andre ledd). Den femte måten er å setje prisavslaget til den innsparinga mangelen har medført for den mishaldande parten (buofl. § 33 andre ledd).

Tilhøvet mellom desse utmålingsreglane er tidsvis noko komplisert. Etter kjøpslova er det berre tale om høvesvis avslag. Etter avhendingslova er utgangspunktet rettekostnadene, men elles høvesvis reduksjon (Rt. 2000 s. 199 pelsdyrhalldommen Rt. 2010 s. 1395 Åsgårdstrandveien). Rettekostnadene er utgangspunktet etter handverkartenestelova og bustadoppføringslova, men vil desse kostnadene bli urimelege, kan ein falle tilbake på «mangelens betydning» etter handverkartenestelova og verdireduksjon, men minst innsparinga, etter bustadoppføringslova. Etter forbrukarkjøpslova kan utmålinga skje etter «mangelens betydning» der «særlige grunner taler for det». Utmåling ut frå kva mangelen har å seie, kan byggje både på økonomiske og andre ulemper (typisk feil farge).

Det er nær samanheng mellom krav på prisavslag og krav på skadebot (sjå som eksempel Rt. 2012. s. 1138 Skiringssalveien, som nok reelt inneber ei kursendring i høve til Rt. 2009 s. 199 på dette punktet). Eit eventuelt prisavslag vil typisk redusere tapet den andre parten elles ville lide på grunn av mishaldet.

Heving – oversyn: Heving inneber at dei gjensidige oppfyllingspliktene etter ein kontrakt fell bort heilt eller delvis på grunn av mishald. Dette er ei forklåring som stort sett er dekkjande for måten ordet blir nytta på i norsk rett i dag, men ordbruken varierer frå rettssystem til rettssystem og har også variert frå tid til anna.

Heving blir oftast nytta om bortfall av oppfyllingsplikt på grunn av mishald, ikkje om bortfall av oppfyllingsplikt av andre årsaker. Det viktige for den hevande parten er å sleppe å oppfylle sine plikter etter kontrakten (heving som gjensidigverknad). Likevel er det eit kjenneteikn at den hevande parten heller ikkje ønskjer oppfylling av den mishaldande partens plikter (eventuelt for den aktuelle delen av kontrakten). Til dømes kan eit prisavslag i prinsippet redusere vederlaget til null, men ved prisavslag vil parten bli sitjande med den mangelfulle ytinga; heving vil som regel innebera at ytinga skal returnerast.

Det er plikta til å oppfylle ytepliktene etter sitt innhald som fell bort, ikkje pliktene etter kontrakten meir allment. Hevinga hindrar til dømes ikkje eit krav om skadebot på grunnlag av kontrakten.

Vilkår for heving er som hovudregel at det ligg føre vesentleg mishald, for heile kontrakten eller for den aktuelle delen.

Delheving (heving for del av kontrakten) er eit uttrykk som kan dekkje fleire situasjonar

Ordbruken er ikkje alltid konsekvent, og verknadene kan bli nokså like. Uttrykk som heving ex nunc (frå no, dvs. med verknad for framtida) og heving (ex tunc, fra da, dvs. med tilbakeverknad) kan omfatte det eine eller det andre av dei to sistnemnde tilfella.

Heving av heile kontrakten (totalheving) omfattar som utgangspunkt også eit tilbakeføringsoppgjer for det som er ytt.

Hevingsfråsegn: For norsk rett skjer heving ved hevingsfråsegn. I nokre land krev heving som hovudregel avgjerd frå domstol.

Vilkår for heving: Hovudregelen er at heving berre kan tillatast på grunn av vesentleg mishald. Dette er formuleringa i lovgjeving, i rettspraksis og i kontraktspraksis. Det vanskelege spørsmålet er gjerne å avgjera kva som er vesentleg i denne samanhengen.

Rimeleg grunn: For norsk rett har det gjerne vore spurt om den andre parten har rimeleg grunn til å heve. Formuleringa kan finnast i lovførearbeid og er lagd til grunn i rettspraksis (sjå særleg oppsummeringa i Rt. 1998 s. 1510 hussoppdommen og Rt. 2010 s. 710 carportdommen). Sentrale moment er

Kjøpslova § 94: Ei formulering av vesentlegvilkåret går fram av kjl. § 94 for internasjonale kjøp. Formuleringa er relevant også for norsk rett, men oppfatninga er at norsk rett byggjer på eit skjøn der fleire moment kan trekkjast inn, mellom anna korleis hevinga vil verke for den mishaldande parten.

Skjerpte vilkår: I nokre tilfelle finn vi formuleringar som peiker mot at det skal meir til enn elles for å heve, til dømes for tilverknadskjøp (kjl. § 26, fkjl. § 23 fjerde ledd; føremålet med avtalen blir «vesentlig forfeilet») og for heving med tilbakeverknad for handverkartenester (hvtjl. § 15 andre ledd, § 26; «vesentlig forfeilet»). Sjå òg sjøl. § 384 og pakkereisel. § 6‑3.

Mildare vilkår: I fkjl. § 32, om heving på grunn av mangel, er vilkåret formulert slik at mishaldet må vera «ikke uvesentleg», og tanken er nok at det dette skal signalisere litt mildare vilkår for heving. Særreglane om tvangsfråviking av husrom der leiga ikkje blir betalt etter påkrav, og avtalen har vedtaking av slik effekt, er ein særregel om hevingsvilkår (tvangsl. § 13-2 tredje ledd), og her er det ikkje eit vilkår at mishaldet er vesentleg.

Vilkår ved mishald av delar av ytinga: Etter kjl. §§ 43 og 44 kan heving skje for del av kjøpet, og vesentlegvurderinga skjer da for denne delen. Er mishaldet for denne delen vesentleg for heile kjøpet, kan heving skje for heile kjøpet.

Tilleggsfrist: I nokre tilfelle kan den andre parten setje ein rimeleg tilleggsfrist for oppfylling og heve om ikkje fristen blir halden (kjl. § 25 andre ledd, fkjl. § 23 tredje ledd, avhl. § 4‑3 andre ledd). Oversitjing av fristen kan gje grunn til heving sjølv om forseinkinga ikkje elles ville ha vore rekna som vesentleg. På den andre sida må fristen vera rimeleg, og da kan nokre av momenta frå vesentlegvurderinga koma inn ved vurderinga av kva som er vesentleg.

Vilkår om oppgjer: Vilkår av eit anna litt anna slag gjeld den andre partens evne eller vilje til å gjennomføre oppgjeret, typisk ved å levere tilbake det mottekne eller verdien av det (sjå som døme kjl. § 66).

Varsel om heving: Retten til å heve kan falle bort dersom kravet ikkje er gjort gjeldande innan rimeleg tid (sjå som døme kjl. § 29 og § 39).

Verknader av heving, hevingsoppgjer: Verknadene av heving og gjennomføring av hevingsoppgjeret varierer frå kontraktstype til kontraktstype, likevel slik at det er eit mønster. Vi skal ta utgangspunkt i kjøpskontraktar, kontraktar om arbeid på lausøyreting eller fast eigedom (forbrukartenester og entreprise) og husleigekontraktar.

Bortfall av plikta til vidare oppfylling: For alle kontraktane vi ser på, fell plikta til vidare oppfylling (oppfylling etter heving) bort. I kjøp inneber det at seljaren ikkje treng levere det som ikkje alt er levert, og kjøparen treng ikkje betale det som står att av kjøpesummen (kjl. § 64 første ledd, fkjl. § 49 første ledd, avhl. § 4‑4 første ledd). For handverkartenester og entreprisekontraktar skal utføringa av arbeidet ta slutt, og bestillaren skal ikkje betale for arbeid etter hevinga (hvtjl. §§ 15 og 16, buofl. § 21, standardvilkår for næringsentreprise). For husleigekontraktane kjem verknadene meir indirekte fram; leigaren mistar retten til å bruke husrommet, og utleigaren mistar retten til å ta imot leige.

Bortfallet av framtidig oppfyllingsplikt kan krevje ei gjennomføring. Entreprenøren har plikt til å forlata byggherrens eigedom, og gjer han ikkje det frivillig, kan plikta eventuelt tvangsfullførast. Enda viktigare er dette ved husleige: Etter hevinga skal leigaren flytte ut av husrommet (merk at dette ikkje er tilbakeføring av det som ytt; det er gjennomføring av bortfallet av oppfyllingsplikta). Flyttar ikkje leigaren frivillig, kan utleigaren krevje tvangsfråviking gjennom namsstyresmaktene (tvangsl. § 13‑2). Utleigaren kan ikkje på eiga hand ta seg inn i husrommet eller stengje leigaren ute (strl. § 395).

For avtalar om oppføring av ny bustad som også omfattar grunn, har buofl. § 21 tredje ledd ein nokså spesiell regel. Forbrukaren kan velje mellom heving med tilbakeføring av ytingar og heving berre med verknad framover. I det sistnemnde tilfellet er nok meininga at forbrukaren også skal kunne krevje å få overført heimelen til eigedommen og lata ein annan entreprenør fullføre arbeidet.

Avrekning av tidlegare yting, utan tilbakeføring av ytingar: Der hevinga berre har verknad for delar av kontrakten (fordi ytinga er deleleg, eller fordi tilbakeføring er upraktisk), skal dei delane som ikkje er omfatta av hevinga, som regel avreknast i samsvar med kontrakten. Leigaren skal til dømes betale i samsvar med avtalen for bruken av husrommet fram til avviklinga. Etter buofl. § 21 første ledd har entreprenøren krav på vederlag for det som er utført i samsvar med avtalen. Reelt blir resultatet det same etter hvtjl. § 16 andre ledd: Tenesteytaren kan krevje betaling for heile tenesta med frådrag for kostnaden med å få utført det som står att.

Formuleringa i hvtjl. § 16 andre ledd har samanheng med at skadebotreglane delvis er tekne inn som ledd i hevingsoppgjeret: Fullføring ved andre kan koste meir enn om tenesteytaren hadde utført resten av arbeidet; denne meirkostnaden går til frådrag i tenesteytarens vederlag. Skadebotregelen går meir eksplisitt fram av buofl. § 22.

Tilbakeføring av ytingar trengst der hevinga omfattar også delar av kontrakten som alt er oppfylt. Viktigast her er reglane om kjøp.

Hovudregelen for kjøp er at det som er oppfylt, skal tilbakeførast (kjl. § 64 andre ledd, fkjl. § 49 andre ledd, avhl. § 4‑4 andre ledd). For vederlaget er tilbakeføring uproblematisk. For ein levert ting kan det vera meir komplisert. Utgangspunktet at tingen skal leverast tilbake i vesentleg same stand og mengd (kjl. § 66 første ledd, fkjl. § 51 første ledd, avhl. § 4‑4 tredje ledd), men kjøparen kan også tilbakeføre ein ting med redusert verdi og eventuelt betale for verdireduksjonen (kjl. § 66 andre ledd, fkjl. § 51 andre ledd, avhl. § 4‑3 tredje ledd). Etter førearbeida er det ikkje nok å betale verdien dersom tingen er heilt borte.

I tillegg til dette kan kjøparen levere tilbake ein redusert ting, eventuelt heve utan å tilbakeføre tingen i det heile, dersom tingen er redusert eller tapt av dei årsakene som er fastsette i kjl. § 66 første ledd og fkjl. § 51 første ledd. Det er tale om reduksjon ved hendeleg skade eller på grunn av eigenskapar ved tingen sjølv (frukt som rotnar) og reduksjon ved normal undersøking (bokstav a og b). Vidare blir tilbakeføringsplikta modifisert ved reduksjon eller tap ved vidaresal (næringskjøp), forbruk og normal endring av tingen før mangelen er eller burde ha vore oppdaga (bokstav c); her er det i staden tale om å gjera opp for eventuell avkasting og nytte (utbytet av vidaresal, innsparing ved forbruk, osv.). Sjå òg avhl. § 4-3 tredje ledd

Oppgjer for avkasting og nytte er aktuelt også uavhengig av tilfella der tingen er redusert eller tapt; føresegnene i kjl. § 65 og fkjl. § 50 er generelle. Kjøparen skal godskrive seljaren avkasting (til dømes utbytet av vidaresal) og skal betale vederlag for vesentleg nytte av tingen. Seljaren skal betale renter av vederlag han har teke mot, etter kjøpslova frå han tok mot betalinga, etter forbrukarkjøpslova berre frå reklamasjonen, om ikkje forbrukaren skal betale for nytte. Sjå dom om betaling av nytte i forbrukarkjøp, Rt. 2002 s. 173 møblementdommen (frå før forbrukarkjøpslova). Etter EU-domstolens avgjerd i C-404/06 Quelle kan det ikkje krevjast vederlag for nytte ved omlevering (og det kan det heller ikkje etter forbrukarkjøpslova). Ein kan spørje om dette også bør påverke regelen ved heving. I utkastet til sams europeisk kjøpsrett er reglane om oppgjer for avkasting og nytte meir nyanserte (art. 174).

Tilbakehalding av yting: Spørsmålet om å halde tilbake eiga yting oppstår i to prinsipielt ulike situasjonar. I den eine situasjonen blir ytinga halden tilbake i påvente av yting frå den andre parten. I mange kontraktar er oppfyllingstida nytt til eit vilkår om samtidig utveksling av ytingane (til dømes kjl. §§ 10 og 49 første ledd). Da er utsetjing av ytinga strengt teke ikkje ein mishaldsverknad. Den andre situasjonen har vi der ein part kan halde tilbake ytinga på grunn av aktuelt eller venta mishald frå den andre parten. I kjøpslova finn vi slik rett i § 62 for venta mishald av seljars eller kjøpars plikter og i § 42 for aktuelt mishald av seljars plikter. Tilbakehaldinga i den sistnemnde situasjonen skal sikre krav som kjøparen har på grunn av mishaldet.

Tilbakehalding av vederlag for å sikre krav på grunn av mishald er regulert også i fleire andre kontraktslover (fkjl. §§ 20 og 28, avhl. §§ 4-6 og 4-15, hvtjl. §§ 13 og 23, buofl. §§ 24 og 31, husll. § 2-15).

Litt om grensa mellom forseinking og mishald: I nokre tilfelle kan det oppstå tvil om grensa mellom forseinking og mangel. Eit eksempel kan vera at ein part ikkje vil ta imot ei yting fordi han meiner ytinga har mangel. Spørsmålet er om han kan gjera det med den verknaden at ytinga blir forseinka, eller om han i staden må finne seg i å ta imot ytinga og nøye seg med å gjera gjeldande mangelsverknader. Etter buofl. § 15 tredje ledd kan forbrukaren nekte å overta ytinga (utført arbeid eller ein ny bustad) dersom det ligg føre mangel som gjev rimeleg grunn til ytinga. Rimeleg grunn kan til dømes vera at det er vanskeleg å bruke bustaden på grunn av manglane eller rettinga av dei. I Rt. 2007 s. 1587 avvisingsrettsdommen meinte Høgsterett at denne føresegna ikkje gjeld tilsvarande for kjøp av brukt bustad. Vilkåra måtte vera strengare (avsnitt 52):

«Etter min mening vil avvisning særlig kunne være aktuelt i situasjoner hvor den aktuelle eiendom på overtakelsestidspunktet må utbedres og  før det er gjort  ikke kan regnes som beboelig. Slik avvisningsrett må imidlertid etter mitt syn være forbeholdt de klare tilfeller, hvor det vil virke sterkt urimelig om ikke kjøper skal kunne avvise overtakelse.»

Kva som gjeld til dømes for lausøyrekjøp, er noko usikkert. I alle fall bør kjøparen kunne avvise eit tilbod om yting dersom manglane gjev grunnlag for heving, men kanskje kan det skje elles òg.

Litt om venta (antesipert mishald): Venta mishald kan gje ein part rett til å halde tilbake si eiga yting, også der det var avtala kreditt (sjå til dømes kjl. § 61 og deknl. § 7-2). Er det klart at det viil oppstå vesentleg mishald kan parten heve (sjå til dømes kjl. § 62). Dess verknadene kan avskjerast ved at det blir stilt trygd for rett oppfylling.