Oddbjørn Leirvik:

 

Ein rapport til Mellomkyrkjeleg Råd, Det teologiske fakultet,

Oslokoalisjonen og  og andre interesserte ang. to arrangement i

 

Kyrkjeverdsrådets kristen-muslimske dialogprogram

 

– også med korte rapportar frå nokre andre kristne, muslimske, interreligiøse og akademiske nettverk
som arbeider med kultur- og religionsdialog

 


I 2002 deltok eg, på førespurnad frå Tarek Mitri ved KVs ”Office on Interreligious Relations and Dialogue”, på følgjande delegasjonsreiser/konferansar innanfor KVs kristen-muslimske dialogprogram:

 

(1)       ”Religions and the Globalization Phenomenon”, Teheran 6.-10. februar , og

(2)       ”Christians and Muslims in Dialogue and Beyond”, Geneve 16.-18. oktober.

 

 I 2002, som for meg var eit år med uvanleg stor reiseverksemd, deltok eg også på ei rekkje andre interreligiøse konferansar og delegasjonsreiser av ulik karakter. Som eit etterord har eg derfor tatt med

           

(3)      Eksempel på aktiviteten innanfor nokre (høvesvis) kristne, muslimske, interreligiøse og akademiske nettverk som arbeider med kultur- og religionsdialog.

 


1       ”Religions and the Globalization Phenomenon”,

Teheran 6.-10. februar 2002

 

Konferansen i Teheran (som vart kalla ”colloqium”) var hovudprogrammet i ei delegasjonsreise som igjen var del av KVs langsiktige dialogarbeid med iranske muslimske intellektuelle. Medlemmar i KV-delegasjonen var Jean-Claude Basset (Sveits), Dale Bishop (USA), Antony Ilin (Russland), Constantin Patelos (Hellas), Antonie Wessels (Nederland) og meg sjølv, i tillegg til Tarik Mitri og Marina Rizk frå KV-sekretariatet.

 

I tillegg til konferanseprogrammet besøkte delegasjonen ulike sentra for religionsstudiar og religionsdialog, fleire Khomeini-relaterte minnesmerke, og hovudkvarteret til den armenske kyrkja. Hovudinntrykka frå delegasjonsreisa og konferansen kan oppsummerast i fire punkt:

 

 

Konferansen var den tredje i rekkja av kollokvier som vekselvis er blitt haldne i Geneve og Teheran. På denne konferansen deltok også ei rekkje representantar for dei iranske kyrkjene, slik at det i realiteten var omtrent 50/50 muslimsk-kristen representasjon derifrå. Dette var i seg sjølv av stor tyding. Konferansen hadde følgjande hovudtema: ”Inter-religious dialogue and globalization”, ”Islam, Christianity and Globalization”, ”Cultures and Globalization”, ”Global Ethics and Globalization”. Eg la sjølv fram eit paper om ”Conscience as a globalised concept”, i tilknytning til mitt nyleg forsvarte doktorarbeid.

Konferansen var prega av openhjarta samtalar der både indre-kristne og indre-muslimske forskjellar kunne adresserast relativt opent. For eksempel vart forskjellen mellom dei ortodokse og protestantisk-liberale representantane på kristen side ganske så tydeleg også i denne konteksten. Medan den russisk-ortodokse representanten talte om eit russisk-iransk, ”eurasiatisk” interessefellesskap i forsvaret for kulturbaserte rettar og motstanden mot vestleg sekularisme og individualisme, fann den protestantiske delen av delegasjonen det nødvendig å forsvare prinsippet om ukrenkelege individuelle rettar. Fleire understreka også forskjellen på politiske relasjonar mellom ”islam og Vesten” og dialogiske relasjonar mellom trussamfunn – relasjonar som bør byggast uavhengig av statsmakta. Akkurat det er sjølvsagt eit kritisk punkt i Iran, der statsreligionen rår og dei liberale tendensane hos muslimane kanskje har meir feste i dei offentlege institusjonane enn i det sivile samfunn. Men akademia er eit relativt fritt rom, der islam kan artikulerast på ein måte som er uavhengig av dei til eikvar tid dominerande politiske tendensane.

 

På iransk side var det ulike synspunkt på kor vidt globalisering skal sjåast som eit hegemonisk, interessestyrt prosjekt eller som ein multipolær prosess. Dei fleste tok til orde for det siste og understreka den rolla interreligiøs dialog kan spele i eit nytolkingsarbeid som både kan aktivisere den kritiske motstandskrafta i religionane og deira evne til å omstille seg til ein røyndom der vi er gjensidig avhengige av kvarandre. Som den sentrale arrangøren på iransk side uttrykte det: ”We cannot understand truth in absolute terms. We should be humble, non-violent and accept the dignity of the other.” Ein av KV-representantane oppsummerte den felles utfordringa som ”repentance (of the sins of the past), resistance (to the injustices of the present order) and responsibility (for the future)”.

 

Konferansen gav sterkt inntrykk av eit iransk, intellektuelt miljø som er godt  oppdatert på samtidig vestleg teologi, filosofi, samfunnsvitskap og globaliseringsdiskusjon. Miljø har feste på universiteta, ikkje minst innanfor den teologiske utdanninga som universiteta tilbyr og som er forskjellig frå den tradisjonelle utdanninga av islamske lærde ved dei teologiske seminara. Men dei liberal-moderat konservative tendensane har også godt feste i presteskapet og mange geistlege har både åndelege og akademiske funksjonar.

 

Ein dag var sett av til vitjing i Qom, det tradisjonelle senteret for den teologiske utdanninga i Iran. Her vitja vi mellom anna ”The Centre for Religious Studies and Research”, som driv med komparativ religionsforsking og gjer eit stort arbeid med å omsette tidsmessig religionsfagleg litteratur (inklusive kristen teologi) til farsi. Elles fekk vi gode inntrykk av tre sentra for interkulturell/interreligiøs dialog i Teheran som alle har blitt oppretta i siste halvdel av 90-talet:

 

 

Som ein vil forstå, har alle desse sentra forankring i sentrale politiske miljø, nærare bestemt i den reformvennlege delen av desse miljøa og institusjonane. Forankringa i det sivile samfunn er nok ikkje så sterk. Her ligg truleg hovudutfordringa i ei vidare utvikling av religionsdialogen i Iran. Det

at konferansen samla kyrkjerepresentantar og muslimske akademikarar kan i så måte vere eit godt teikn.

 

2       Christians and Muslims in Dialogue and Beyond,

Geneve 16.-18. oktober 2002

 

Konferansen i Geneve føyer seg inn i ei lang rekkje av internasjonale konferansar som KV har halde med muslimske partnarar sidan 1970-talet og samla denne gongen ca. 45 kristne og muslimske deltakarar frå store delar av verda. Vel ein tredjedel av deltakarane kom frå den arabiske verda (Saudi-Arabia, Libanon, Syria, Jordan, Palestina, Egypt, Libya, Marokko). Dei andre ikkje-vestlege landa som var representert var Iran, India, Pakistan, Malaysia, Sør-Korea, Nigeria, Ghana og Sør-Afrika. Elles var det deltakarar frå Bosnia, Danmark, Hellas, Nederland, Norge, Storbritannia, Sveits, Tyskland og USA – samt ein representant for Vatikanet.

 

Konferansen samla mange av dei einskildpersonane som KV har samarbeidd med i sitt dialogprogram. Men også dei tunge institusjonelle aktørane på muslimsk side var representert: ”Organization of Islamic Conferences” (OIC, fellesorganet for dei muslimske statane, etablert 1969); den Mekka-baserte ”Muslim World League” (etablert 1962); Libyas ”Islamic Call Society” (etablert 1982); dei før nemnde iranske institusjonane ”Institute for Interreligious Dialogue” og ”Secretariat for Interreligious Dialogue”(etablert på slutten av 90-talet); samt det relativt nyetablerte ”International Islamic Forum for Dialogue” som er basert i Saudi-Arabia.

 

I tillegg var viktige nasjonale aktørar som ”Islamic Community in Bosnia and Herzegovina” og ”Islamic Society of North-America” representert. Nigeria var representert ved ein biskop og iman som stod saman i forsoningsarbeid i den konfliktfylte byen Kaduna.

 

Programmet gav høve til ”reflections on the present state of Muslim-Christian Relations” og openhjarta samtalar om ”what has been achieved an attempted” i kristen-muslimsk dialog – alt i perspektivet ”global perceptions and local relations”. Konferansen spegla også eit ønskje om å kome vidare frå den verbale dialogen til ein meir forpliktande diapraksis og ein drøfta derfor også konkrete lokale utfordringar ”faced by Christians and Muslims together and in relation to each other”.

 

Gruppesesjonane munna ut i eigne dokument om ”Reciprocal listening and working together in education and interpretation”, ”Striving together in seeking justice and overcoming violence” og ”Fostering co-citizenship and upholding human rights”. Eg var sjølv rapportør frå den sistnemnde gruppa om medborgarskap. Grupperapporten herifrå slår fast at synet på religion som ”a matter of public importance” og tanken om religiøse grupperettar må balanserast med ein uavkorta respekt for individuell religionsfridom som for eksempel ikkje legg restriksjonar på religionsskifte.

 

Gruppa om ”seeking justice and overcoming violence” hadde eit relativt sterkt fokus på Palestina og slo fast ”the legitimate right for resistance to occupation” på ein måte som nokre av deltakarane meinte var for udifferensiert. Det var elles tydeleg at fleire av deltakarane var frustert over det dei opplevde som ein viss arabisk dominans i KVs kristen-muslimske dialogarbeid. Denne kritikken kom særleg klart til uttrykk frå afrikansk side. Ghanesaren John Azumah sirkulerte i etterkant av konferansen ein svært kritisk epost der han mellom anna stilte spørsmålet kvifor ikkje konflikten i Sudan får like stort fokus som Palestina-konflikten. Er det fordi sør-sudanesarane er svarte afrikanarar og fordi dei ikkje har tatt i bruk spektakulære valdsaksjonar, at dei så ofte blir oversett? Han peika også på at konfliktane i land som Sudan, Nigeria og Indonesia faktisk har meir direkte med kristen-muslimske relasjonar å gjere enn Midtausten-konflikten.

 

Eit anna interessant innslag på konferansen var dei engasjerte innlegga som Sayyid M. Syeed, generalsekretæren i ”Islamic Society of North America” heldt. Hans evangelist-aktige lovprising av den amerikanske pluralismen (”the success of Islam in a free environment”) og hans varme omtale av amerikanske kristnes opne haldning til muslimske naboar provoserte irritert respons frå ein av dei palestinske representantane som nok ønskte å markerer ein klarare front ”mot USA”. Syeed, på den andre sida, viste til at muslimar og kristne ofte gjekk saman i ein felles kritikk av Bush-regimets politikk, slik ein nyleg har sett det i samband med Irak-krisa.

 

Konferansen avdekka såleis mange spenningar – men ikkje mellom ”kristne” på den eine sida og ”muslimar” på den andre. Snarare viste konferansen til fulle at meiningsskilnader og ulikskapar i tilnærminga til lokale og globale konfliktar ofte går heilt på tvers av religionsgrensene.

 

Samtidig demonstrerte konferansen kor langt ein faktisk har kome i kristen-muslimsk nettverksbygging globalt, noko som gjer at ein kan drøfte vanskelege spørsmål på ein stadig meir open måte. Det ein står saman om er – slik den arameiske katolikos Aram I frå Libanon uttrykte det – eit ønskje om å finne fram til former for dialog og samhandling som er ”existential in nature, realistic in approach and contextual in agenda”.

 

Hovudrapporten samt grupperapportane frå konsultasjonen er tilgjengelege på nettet: http://www.wcc-coe.org/wcc/what/interreligious/index-e.html

 

3          Nokre eksempel på andre kristne, muslimske, interreligiøse og akademiske nettverk som arbeider med kultur- og religionsdialog

 

3a      Eit kristent dialognettverk: JOURNÉES D’ARRAS

 

Bak dette kryptiske namnet løyner det seg eit økumenisk (vesentleg protestantisk-katolsk) nettverk for folk innanfor dei europeiske kyrkjene som arbeider med islamdialog og som i dette forumet gir kvarandre ein unik sjanse til erfaringsutveksling og kristen samrefleksjon. I tillegg tar en kvart år opp eit spesielt tema som gjerne er knytt til den interreligiøse situasjonen i det landet ein møtest i. Nettverket kom til på eit privat initiativ i 1981 og møttest dei første åra i den nordfranske byen Arras. Dei siste åra er det folk ved Centre for Islam and Christian-Muslim Relations i Birmingham som har koordinert nettverket. Sjølv vart eg kopla på nettverket i 2001, der no også Anne Hege Grung i Emmaus deltar frå norsk side. I 2002 møttest ein, frå 22.-26. mai, i Istanbul med den østerrikske kyrkja i byen som vertskap. Sjølve det faktum at nettverket møttest i Tyrkia var av stor tyding, og relfekterer at også Tyrkia no (i takt med sitt ønskje om EU-medlemskap?) i større grad set interreligiøse relasjonar på dagordenen. Programmet for samlinga i Istanbul hadde eit dobbelt fokus på den religionspolitiske situasjonen i Tyrkia samt spørsmål som angår religionsundervisning i Tyrkia (noko som var særleg relevant for mitt pågåande forskingsprosjekt om modellar for religionsundervisning i den muslimske verda).

 

3b      Ein muslimsk dialogaktør: ISESCO

 

ISESCO er eit akronym for ”The Islamic Educational, Scientific and Cultural Organization” som er basert i Marokko og samarbeider nært med dei muslimske statane. Frå 2000 har ISESCO tatt på seg å arrangere ei rekkje konferansar om sivilisasjonsdialog, i samarbeid med nasjonale regjeringar. Konferansen eg deltok på i 2002 vart halden i Damaskus frå 18-20. mai og hadde tittelen ”Dialogue among Civilizations for Coexistence”. Stikkordet var altså sivilisasjonsdialog snarare enn religionsdialog og speglar nok primært ISESCO og dei muslimske statane sitt politiske engasjement for dialog med ”Vesten”. Dei vestlege deltakarane på konferansen var kanskje litt tilfeldig utplukka akademikarar, men World Conference on Religion and Peace var også representert. Dei fleste muslimske deltakarane var arabiske men også Iran var representert ved folk som bidrog til å løfte samtalane opp frå ein reint arabisk-vestleg diskurs.

 

Sjølv bidrog eg med eit paper om ”Muslim-Christian Dialogue, Global Ethics and Moral Disagreement” der eg reflekterte omkring det faktum at den moralske usemja i kritiske globale spørsmål sjeldan følgjer religions- eller sivilisasjonsgrensene og som oftast går heilt på tvers av desse. Dette er eit faktum som det ofte er nødvendig å løfte fram i samanhengar der diskursen er fokusert på ”islam og Vesten”. Eg foreslo også at vi burde lære oss til å sjå ”den Andre” som den sårbare Andre som utfordrar våre sjølvtilstrekkelege haldningar, istadenfor å tildekke kultur- og religionsinterne konfliktar ved å snakke om oss og dei i sivilisasjonstermar. 

 

3c      Ein interreligiøs dialogaktør: OSLOKOALISJONEN

 

”Oslokoalisjonen for tros- og livssynsfrihet” vart skipa i 1998 og har sin basis i Samarbeidsrådet for tros- og livssynssamfunn i Norge, Mellomkyrkjeleg Råd, og akademia. Sjølv sit eg i styret som ein av dei akademiske representantane (saman med Kari Vogt ved Religionshistorie og Tore Lindholm frå Institutt for Menneskerettigheter.) Det er Institutt for Menneskererettigheter, der Oslokoalisjonen har sitt kontor, som er den formelle akademiske partnaren for Oslokoalisjonen. Oslokoalisjonens tilsette koordinator er Lena Larsen, leiaren for Islamsk Råd i Norge.

 

Oslokoalisjonen arbeider på prosjektbasis og har nettverksbygging med Indonesia som eit av sine prioriterte prosjekt. Eg sit i prosjektgruppa for Indonesia og deltok i juli-august 2002 på ei to vekers delegasjonsreise der vi møtte representantar for (1) dei store muslimske organisasjonane, (2) kyrkjene, (3) interreligiøse fora og (4) skulesektoren (med eit særleg fokus på religionsundervisning for min del). Rapporten frå delegasjonsreisa, som oppsummerer vårt inntrykk av den interreligiøse situasjonen i Indonesia, er tilgjengeleg på nettadressa http://folk.uio.no/leirvik/tekster/IndonesiaReportPubl.htm

 

3d      AKADEMISKE aktørar innanfor teologi og religionsvitskap

 

Til sist nemner eg også tre akademiske konferansar som speglar ulike innvallsvinklar til den teologiske og religionsvitskaplege refleksjonen over det globaliserte religionsmøtet.

 

”Theology Meets Multireligiosity” var tittelen på ein stor internasjonal konferanse som vart halden i Aarhus frå 13.-15. mai og arrangert av Center for Multireligiøse Studier ved Det teologiske fakultet i Aarhus (eit senter som vi som arbeider med interreligiøse studiar ved Det teologiske fakultet i Oslo har nære relasjonar til). Konferansen spegla det faktum at både ”religionsdialog” og ”religionsteologi” har blitt eit globalisert anliggande for teologar og missiologar – med ”multireligiosity” som samlande horisont for det dialogiske engasjementet og den missiologiske og religionsteologiske refleksjonen. Frå TF deltok utanom meg sjølv også Notto Thelle som leidde ein verkstad om ”Interreligious dialogue. Theory and experience”. Sjølv bidrog eg med norske perspektiv til eit panel om ”Multifaith dialogue in diverse settings”.

 

Den 18.-21. september deltok eg så på ein konferanse om ”Religious Education and Education in Religions” i Alexandria som religionsvitarane og teologane ved Universitetet i Lund heldt på det svenske instituttet, i samarbeid med egyptiske partnarar. Bakgrunnen for mi deltaking på denne vesentleg svensk-egyptiske konferansen var at vi som steller med interreligiøse studiar ved TF også har nære nettverksrelasjonar til teologi og religionsvitskap i Lund. Målet for konferansen, som rimelegvis var svært nyttig med tanke på mitt arbeid med modellar for religionsundervisning i den muslimske verda, tok opp spørsmålet om religionsundervisning i komparativt, egyptisk-skandinavisk perspektiv. Sjølv bidrog eg med nokre refleksjonar omkring ”The current debate about religious education and freedom of religion in Norway:” Konferansen kan stå som eit eksempel på at religionsundervisning i skulen i stigande grad har blitt eit felles interesseområde for teologar, religionsvitarar og politiske aktørar som elles steller kvar med  sitt. Også her gir den globaliserte, interreligiøse røyndommen eit nytt innsteg til gamle diskusjonar om skule, stat og religion. (Den før nemnde Oslokoalisjonen har lansert eit prosjekt om skulens rolle når det gjeld toleransefostring og sikring av religionsfridom, der målet er å byggje opp eit nettverk av religionspedagogar, juristar og andre som er engasjert i religionsundervisning, ”citizenship education” og menneskerettsutdanning. Prosjektet hadde sin første konferanse i Oslo 7-.9. desember. Her gav eg sjølv ein oversikt over den aktuelle diskusjonen om modellar for religionsundervisning i nokre muslimske land – ein diskusjon som vesentleg speglar nasjonale, religionspolitiske forhold men er i ferd med å bli relatert til globale utfordringar også i den muslimske verda)

 

Heilt til slutt: den 9. november arrangerte Teologiska institutionen ved Lunds universitet ein dagskonferanse om ”Teologi och befrielse i globaliseringens tid. 10 år efter Per Frostin”. Som undertittelen viser, var konferansen eit minnekonferanse for Per Frostin, med eit tilhøyrande ønskje om å vidareføre hans engasjement for kontekstuell teologi i Norden. Sjølv var eg invitert til å reflektere omkring temaet ”Kontekstuell religionsdialog i Norden – i spenninga mellom liberal multikulturalisme og tverr-religiøs aktivisme”. Dei andre bidraga handla om ”Liberation and Reconciliation. Contemporary Trends in South Africa” (ved Tinyiko Maluleke) og ”Globalisering, ekonomi, teologi – ett svensk perspektiv” (ved Anna Karin Hammar).