Abrahams offer

 

Refleksjon over preiketeksten for 5. søndag i faste, 1. april 2001: 1. Mosebok 22, 1-13

 

Av Oddbjørn Leirvik.

 

Trykt i Nytt Norsk Kirkeblad 1: 2001, s. 42-44.

 


Forteljinga om Abraham som ville ofre sonen sin er ein sjeldan gjest i gudstenesta. Med eit fast dobbeltgrep frå tekstrekkearkitektane si side er forteljinga gøymt bort som tilleggstekst på den sjeldne 5. søndag i faste. Slik blir sakeslause kyrkjesøkande vanlegvis skåna for den uanstendige forteljinga. Også nyare barnebiblar styrer med sikker hand unna Abraham med kniven. I KRL-faget er historia forsynt med 10-årsgrense (5. klasse).

            Eg leste nyleg ein artikkel av ein jødisk forfattar med tittelen ”Vil vi verkeleg at borna våre skal lese denne boka?” Eg trur mange av oss har kjent på det same spørsmålet: kva skal borna våre med desse tallause bibelforteljingane om ein Gud som stadig krev blod? Kva mentalitetshistoriske spor har dei sett etter seg, desse historiene om fedre som er klare til å ofre sin søner eller døtre i lydnad mot Gud?

Historia om Abrahams offer er ikkje den einaste av dette kaliberet. I Dommarane 11, 30-40 finn vi historia om Jefta som kjenner seg så forplikta av ein lovnad til Gud at han ofrar si eiga dotter – fordi ho tilfeldigvis var den første som kom inn døra etter at Herren Jahve hadde gitt han valdeleg siger over ammonittane. På den tida var menneskeleg ære og krigshissande lovnader til Gud blodig alvor – slik ein framleis kan sjå det i æresdrap med religiøse overtonar og gudelege martyrideologiar, i meir tradisjonelle kulturar og under hardare himlar enn vår eigen.

Historia om Abrahams offer endar ikkje med realisert menneskedrap. Men teologisk sett er ho vel så problematisk som historia om Jefta, fordi det her uttrykkeleg blir sagt at det er Gud som set Abraham på prøve.

            Kven er så ”gud” i denne historia? Det er verd å merke seg at på spenningstoppen i forteljinga, når Abraham står med kniven løfta, skiftar identifikasjonen av guddommen frå Elohim til Jahve. Det er ein Jahves engel som hindrar menneskeofferet som Elohim påla Abraham. Abraham kalla sidan staden der sonen vart løyst ut med ein ver for ”Herren (Jahve) ser.” Forteljaren legg til: ”Og den dag i dag seier dei: ’På fjellet der Herren (Jahve) lèt seg sjå’” (v. 14).

Slik sett kunne ein spørje om forteljinga også skal lesast som ei historie om Gud: Jahve ville ikkje ha det offeret som (den meir amoralske?) Elohim kravde. Men i det i den store forteljingssamanhengen er det jo nettopp Herren/Jahve som har gitt Abraham den sonen han no blir bedt om å ofre. Sjølv om det ligg til Guds natur (anten han no blir namngitt som Elohim og Jahve) å vere uutgrunneleg, ville det narrativt  sett vere rart om Gud på alvor skulle tvinge Abraham til å drepe den sonen han hadde gitt Abraham som berar av den store  lovnaden om velsigning. Alt i v. 1 gir då også forteljaren lesaren fortruleg informasjon om noko som hovudpersonen i forteljinga ikkje veit, nemleg at Gud berre ville sette Abraham på prøve.

Men verken den narrative prøvingssituasjonen eller det guddommelege namneskiftet løyser  forteljingas moralsk problematiske karakter. I sekvensen etter preiketeksten blir problemet berre forsterka. Her prisar Jahve Abraham for hans lydnad då han ikkje ville spare sin eigen son. For dette lovar han Abraham på ny ikkje berre ei velsigna stor ætt, men også at hans etterkomarar skal få guddommeleg hjelp til å ”ta  byane frå sine fiendar” (v. 14). Slik blir lesaren varsla om meir  blod – og no ikkje lydnadstestar som berre endar i uskuldig dyreblod, men krig med utgyting av menneskeblod på ramme alvor. For då etterkomarane til den lydige Abraham tok byane i det lova landet, hogg dei ned med sverd ”både menn og kvinner, unge og gamle, storfe, småfe og esel” (Josva 6, 21).

Vil vi at borna våre skal lese denne boka? Heilbibelsk sett kan ein seie at profetbøkene sin maktkritikk og fredsvisjon eit stykke på veg balanserer historiebøkene sin valdelege patriark- og kongeideologi. Men sjølv fredsvisjonane hos profetane – for eksempel lovnaden om fredsfyrsten i Jesaja 9 – står uformidla side om side med hemngjerrige ord til eit folk som ikkje vende om til han som slo det. ”Difor sparte ikkje Herren unggutane deira og hadde ikkje medynk med farlause og enkjer, for alle var gudlause og gjorde vondt …” (Jes. 9, 17). Herren/Jahve er ikkje akkurat noko godt førebilete, synest eg – like lite som Abraham er det.

Religionshistorisk kan ein styre unna dei verste problema med gudsbiletet ved å gjere Bibelen til ei siviliserande historie om Gud, der guddommen først avskaffar menneskeoffer og i neste omgang også set ein sluttstrek for dyreofringar.

            Faderen greier seg nok i alle høve. Men kva med den stakkars sonen? Skal vi ikkje lese denne historia – som alle historier – frå offerets synsvinkel? I den kristne lesinga har Isak ofte blitt sett på (og framstilt i biletkunsten) som ein liten, umælande son som er lite anna enn eit middel i Faderens guddommelege lydnadsdrama. Men samtidig har ein tildekka problemet ved ei typologisk lesing som lar forteljinga peike fram den godt vaksne Sonen som i tidas fylde heilt frivillig bar fram seg sjølv som eit lytelaust offer på Golgata (jf. leseteksten frå Hebr. 9).

            Også muslimane har prøvd å mildne historia om Abrahams offer på dette punktet, ved å la sonen (Ismael, ifølgje islamsk tradisjon) stå fram som ein stor gut som blir spurt til råds. I Koranen står det: “Og Vi bebudet ham en mild sønn. Da han var stor nok til å gå ham til hånde, sa Abraham, ‘Min sønn, jeg så i en drøm at jeg skal ofre deg. Tenk over hva du synes’. Han svarte, ‘Min far, gjør det som du er pålagt. Du vil finne meg standhaftig. Og Vi løste ham ut ved et opphøyet offer.” (37, 99-107). På den andre sida er historia mykje meir påtrengande nærverande i islam, sidan ho er kopla til den store offerfesten îd ul-adhâ som blir feira med lammeslakt til minne om at Gud løyste ut Abrahams son med eit herleg offer. I muslimske kulturar som ikkje tar det angivelege biletforbodet i islam så nøye, spelar framstillingar av Abraham som skal til å ofre sin ei sentral rolle i folkekunsten – mellom anna som postkortmotiv i samband med offerfesten. Her tar ein med andre ord ikkje smålege, barnebibelaktige omsyn.

            For kristne er historia rein tekst, utan koplingar til kultisk praksis som hos muslimane. Historia kjem til oss gjennom bibelske forteljarar, som har konstruert sine historier for bestemte formål. Dei er gode forteljarar, som veit at litt blod må til for å tale sant om livet og slik halde på lesarens interesse. Men vi skal ikkje la oss by kva som helst, verken av ord eller bilete. Og ein del bibelhistorier bør opplagt ha aldersgrense – ikkje fordi dei skildrar vald, men fordi dei seier at Gud vil vald.

            Om vi likevel utset oss for tekstane sin brutalitet, er tolkingsansvaret vårt åleine. Bibelen er på mange måtar eit moralsk problem. Vi kan prøve å løyse det med meir eller mindre finurlege tolkingsgrep. Men vi kan ikkje tolke oss bort frå den guddommeleg regisserte valden. Den får vi heller løfte  fram slik den er, og sjå om den kan sprekke i lyset frå Kristus.

            Eller må vi berre lære oss til å leve med gudens valdelege nattsider, og at den brennande religiøsiteten hevar seg over det moralsk allmenngyldige (jf. Kierkegaards lesing av Abrahamsofferet i Frygt og bæven)? Eg er ikkje reide til det. I staden vil eg foreslå at vi både les historia om Abrahams offer og forteljinga om Kristi død frå offerets synsstad. Då blir Bibelen ei bok som brutalt avslører fedres (også mødres?) vilje til å ofre sine born for ei høgare sak, i Guds namn. Heilt til Kristus veltar spelet.

            Handlar det djupast sett om ei spenning i det guddommelege? Kanskje. Men same kva perspektiv vi legg på teksten, er vi kalla til å lese, tolke og handle i solidaritet med offeret.

            Mysteriet er at det er Guds offerlam som er solidarisk med oss.