Oddbjørn Leirvik:

Kristen-muslimsk dialog – felles utfordringar?

Om gjenkjenning, anerkjenning og kritikk

 

Strømsø kirkeakademi, 21. november 2002

 


Gjennom dei siste 15 åra har eg brukt mykje av mitt religiøse og politiske engasjement på å få til ein kommunikasjon mellom Den norske kyrkja og norske muslimar. Eg har også engasjert meg i den meir allmennkulturelle debatten om muslimane sitt forhold til såkalla norske verdiar.

 

Muslimar i Norge

 

Muslimar er det etter kvart ganske mange av i Norge - også i Drammen. Drammen har heilt frå 1970-talet – då dei første arbeidsinnvandrarane med muslimsk bakgrunn kom til landet – hatt ein muslimsk busettingskonsentrasjon. Landet sett under eitt reknar vi med at det idag er over 100 000 menneske – dvs. over 2% av befolkninga – som har islam som sin kulturelle og religiøse bakgrunn. Den siste trussamfunnsstatistikken viser at så mange som 70 000 av desse har registrert seg som medlemmar i eit av dei omlag 90 muslimske trussamfunn eller menigheter som idag mottar økonomisk støtte frå stat og kommune. Fem-seks av desse er lokalisert til Drammensområdet – tre av dei er tyrkiske, to har pakistansk bakgrunn.

 

Dei norske muslimane har samla sett ein svært så variert kultur- og nasjonsbakgrunn. Dei kan vere fromme, praktiserande muslimar med pakistansk, tyrkisk eller arabisk bakgrunn –  nokre av dei er veldig tradisjonelle, andre ytterst moderne, nokre velutdanna, andre nesten analfabetar. Nokre av dei med muslimsk bakgrunn - for eksempel mange av iranarane - er sekulariserte byfolk. Andre er tradisjonsbundne bygdemuslimar frå Somalia. Vi må heller ikkje gløyme at mange av muslimane i Norge er rotekte europearar frå Bosnia eller Kosovo.

 

Når det gjeld dei tyrkisk-ætta muslimane som Drammen har mest av, finn vi også store variasjonar dei imellom. Ein av moskeane er for eksempel tilknytta til tyrkiske religionsministeriet, ein annan er tilknytta ei meir opposisjonell islamsk rørsle. I tillegg har Drammen ei grein av den såkalla Bektashi-rørsla som er eit sufi-fellesskap, med andre ord ein del av den islamske mystikken. Bektashi-rørsla har sin folkelege basis hos dei såkalla alawittane som utgjer 20-25% av befolkninga i Tyrkia. Dei er ikkje offisielt godkjent som ei islamsk gruppe i Tyrkia, men på grunn av den demokratiske opninga i landet kan dei no leve ut sine ritual (for eksempel dervisj-dans) og artikulere si tru meir opent enn før. Hos alawittane og i bektashi-rørsla finn ein mange særeigne trusforestillingar og ritual som er i slekt med sjia-islam men også med andre sufi-rørsler, gnostisisme og kristendom. Dei er også kjent for å har eit meir liberalt forhold til dei ytre sharia-reglane, for eksempel når det gjeld alkohol eller omgangen mellom kjønna. Både alawittane og Bektashi-rørsla hevdar at modningsmålet for ein muslim er å kome seg vidare frå dei ytre reglane i sharia til ei meir opphøgd form for etisk og religiøs innsikt som er forankra i den einskildes samvit og åndelege overtyding.

 

Eg veit ikkje kor sterkt desse meir uortodokse trusforestillingane er representert hos tyrkiske muslimar i Drammen. Men på 80-talet gjorde forskaren Ragnar Næss ein studie av Drammens-alawittar med bakgrunn frå landsbyen Dereköy, ein studie som gav mange interessante funn når det gjeld korleis alawittane forsiktig profilerer seg i Norge. 

 

Eksemplet med alawittane og Bektashi-rørsla viser uansett at det muslimske mangfaldet er mykje større enn vi vanlegvis forestiller oss. Men somme tider må vi på ganske nært hald for å oppdage det.

 

Om vi vender tilbake til det samla biletet av islam i Norge finn vi i tillegg til dei innvandra muslimane ein handfull norske konvertittar. Vi finn også  eit stadig veksande skikt av unge muslimar som er fødde muslimar av innvandrarforeldre men har hatt heile sin oppvekst her til lands. Både dei unge muslimane og konvertittane gjer seg stadig sterkare gjeldande i det muslimske organisasjonslivet.

 

Eit anna påfallende trekk ved det organiserte islam i Norge er den sentrale rolla som kvinner spelar. Frå hausten 2000 har leiaren for paraplyrorganisasjonen Islamsk Råd vore ei kvinne, nemleg konvertitten Lena Larsen. Tidlegare i år vart Amber Khan, ein ung student, valt som talskvinne for den store moskeen til World Islamic Mission i Oslo. Då Lena Larsen vart vald som leiar for Islamsk Råd, karakterisiserte ho seg sjølv som ei muslimsk Pippi Langstrømpe og meinte av muslimske småjenter burde blitt litt meir rampete, litt meir Pippi. Då Amber Khan vart valt som talskvinne, karakteriserte Dagsavisen henne som ”En feminist med skaut” og Aftenposten følgde opp med å portrettere henne som ”Den nye kvinnefrigjøreren”.

 

No er det altså slik at både Lena Larsen og Amber Khan ber skaut, noko som tydelegvis gir mange akutte problem med å gjenkjenne dei som kvinnesakskvinner. For det er dei, sjølv om dei ikkje utan vidare vil bli identifisert med vestlege feministar. Men det finst også mange profilerte muslimske kvinner utan skaut – som vår første muslimske stortingsreprestant, Afshan Rafiq frå Høgre eller Arbeidarpartiets Saeera Khan som ikkje kom inn på Stortinget i denne omgang. Siste nytt er at SV er i ferd med å nominere ei ung muslimsk kvinne med iransk bakgrunn til sikker plass på Stortinget.

 

Men ved sidan av sterke muslimske kvinneprofilane med eller utan skaut finst det også mange muslimske kvinner som blir usynleggjort, trakka på og meir eller mindre brutalt gjort til offer for den tradisjonelle mannsmakta i muslimske kulturar. Dei siste par åra er det desse som har fått mest merksemd i media, noko som har vore heilt nødvendig. Men vi bør også ta frustrasjonen til den jamne muslimske kvinne på alvor - når ho føler at folk trur ho er undertrykt berre fordi ho ber skaut.

 

Så har vi også Shabana Rehman som frontar dei som har brote med religionen sitt (slik ho ser det) undertrykkande regime og etablert ein slags human-etisk opposisjon i muslimane sine rekker. I stigande grad ser vi at muslimane diskuterer seg imellom så fillene fyk, noko som burde vere ganske så gjenkjenneleg for oss som levd med Human-Etisk Forbund sin aggressive opposisjon mot norsk kristendom generelt og Den norske kyrkja spesielt.

 

Kort sagt: Muslimane har alt vore lenge nok i landet til å framby eit ganske så variert og spenningsfylt mangfald. Så kva vil det så seie å ha dialog med islam i Norge? Til det vil eg seie at det eigentleg ikkje er mogeleg å ha samtale med ein verdsreligion. Samtalar kan vi berre ha med folk, i dette tilfelle folk som har islam som ein meir eller mindre viktig og ganske så forskjellig profilert del av sin identitet. Muslimar i Norge er rett og slett like forskjellige seg i mellom som kristne eller buddhistar eller human-etikarar er det.

 

Samansette identitetar

 

Det første bodet dersom ein skal få til ein meiningsfull kultur- eller religionsdialog er derfor å la folk få lov til å vere så forskjellige som dei faktisk er. Dessutan må vi prøve å motstå freistinga til å la religion bli den altoverskyggande merkelappen. Eg er kristen. Men eg er også mykje anna. Det same er muslimar. I virkelighetens verden kan andre bitar av identiteten vår vere like viktige som vårt religiøse tilhøyrsforhold – for eksempel alder, kjønn, personlegdomstype, musikksmak eller politisk legning.

 

Eller lokal identitet. Eg hadde ei pussig oppleving i Berlin for tre år sidan. Etter ein konferanse om islam i Europa hadde vi eit døgn til overs og fem av oss brukte tida til å gå på byen saman. Det var Kari Vogt, meg, to engelsk-pakistanske herrar (den eine liberal, den andre meir konservativ) samt ein norske konvertitt til islam som arbeider i Sverige, nemleg Anne Sofie Roald. Roald, som ber skaut men er ganske liberal, er i ferd med å bli internasjonalt kjent som muslimsk kvinneteolog på grunn av ei bok ho har skrive med tittelen Women in Islam. The Western Experience. Vi byrja den alkoholfri byturen med å gå på kino og kjærleiksfilmen Shakespeare in love (som eit par av muslimane syntest var litt vågal) og etablerte etter kvart ein ganske så personleg og frimodig tone oss imellom. Etter kvart meinte ein av dei engelske muslimane å ha registrert nokre påfallande likskapstrekk mellom meg og Anne Sofie Roald. Han syntest vi begge var utprega individualistar med tydeleg entrepenørånd og ei forvirrande blanding av fromt sinnelag og kronisk opposisjonell legning. Etter kvart viste det seg at det biletet han heilt uvitande teikna svarte ganske så godt til den klassiske stereotypien av – sunnmøringen, sjølvsagt. Både Anne Sofie Roald og eg er vaskeekte sunnmøringar, eit identitetstrekk som openbert er dominant i forhold til religionsforskjellane oss i mellom.

 

Forskjellige slags samtalar

 

I realiteten trur eg vi alle har samansette, plurale identitetar. Det er det som gjer det spennande å møtast, men også forvirrande – og tilsvarande vanskeleg å føre oversiktlege samtalar. Så finst det då også ganske forskjellige former for samtale. Vi har vel alle ein draum om den gode samtalen, ein samtale prega av ro, oppriktig interesse, aktiv lytting og ein balansert grad av sjølvartikulering som gjer at alle får kome til orde. Men det er ikkje så lett å leve opp til idealet, verken i ekteskap, kyrkjeliv eller religionsdialog. I ein Dagblad-artikkel nyleg raljerer kulturkritikaren Espen Søbye over den sterk kontrollerte versjonen av ”den gode samtalen” som  Fredrik Skavlan kvar fredagskveld regisserer for oss på fjernsynet.  Søbye, som er ein kritisk mann, har lita tru på strigla samtalar som ofte utartar til ein måte å fremje våre beste sider eller selge vårt siste produkt på. I virkelighetens verden, meiner han, er det heilt andre kommunikasjonsformer som rår. Konklusjonen hans er kanskje ikkje så oppløftande for folk som er opptatt av dialog, når han hevdar at ”Det fins ikke noen god samtale, det finst bare avbrytelser, folk som snakker i munnen på hverandre, krangler, misforståelse, vrang vilje, mistenksomhet, undervurdering, overvurdering, motsigelse og uenighet. Det er det som er en samtale”.

 

Eg trur vi må kunne seie at dagens kultur- og religionsdialog dekker heile spekteret av sjangrar – frå ein openhjerta samtale prega av gjensidig lytting via ein strigla, Skavlan-aktig konversasjon der vi høfleg interessert lyttar til dei andre men er mest opptatt av å vise fram oss sjølve, til dei verste tabloide debattprogramma som ligg nærare Søbyes lett resignerte definisjon av ein usamanhengande og usympatisk samtale.


Eg har sjølv vore med å byggje opp fleire fora for religionsdialog i Norge der målet har vore å skape rom for fortruleg samtale og gjensidig lytting. Som eksempel kan eg nemne det kyrkjelege dialogsenteret Emmaus på Grünerløkka (frå 1991) og den nasjonale Kontaktgruppa for Mellomkyrkjeleg Råd og Islamsk Råd (frå 1993). Det mest vidtfemnande forumet for religionsidalog er det multilaterale Samarbeidsrådet for tros- og livssynssamfunn som vart etablert i 1996 og som også står bak den internasjonalt orienterte Oslo-koalisjonen for tros- og livssynsfrihet. I Oslo-koalisjonen jobbar norske kristne, muslimar, jødar, buddhistar og humanetikarar saman for å bygge internasjonalle alliansar på området religionsfridom, toleranse og forpliktande religionsdialog. Vi ikkje berre samtalar, vi gjer noko saman. (I styret sit for tida generalsekretærane for Human-Etisk Forbund, Mellomkyrkjeleg Råd og Norges Frikirkeråd samt leiarane i Islamsk Råd og Buddhistforbundet, saman med representantar for Universitetet i Oslo.)

 

Problemet med den organsiserte religionsdialogen så langt er kanskje at den har vore for respektfull til at media har brydd seg med den, noko som gjer at folk flest er heilt uvitande om kor langt ein faktisk har kome i tverr-religiøs nettverksbygging i Norge. Lat meg gi dykk nokre eksempel. Den første som vart som leiar for Samarbeidsrådet for trus- og livssynssamfunn med oppgåva å koordinere trus- og livssynssamfunna sine interesser her til lands var ein pinsevenn, nemleg Dag Nygård som også er generalsekretær i Frikirkerådet. Den noverande leiaren er – kanskje ikkje uventa – ein sunnmøring, i dette tilfellet leiaren for Buddhistforbundet Egil Lothe. Og sekretæren for Samarbeidsrådet – som altså representerer heile det religiøse spekteret frå pinsevennar til buddhistar og muslimar – er ein humanetikar som til overmål har sitt kontor i Kirkens hus.

 

Dette visste de kanskje ikkje. Dette veit nesten ingen som ikkje har spesiell interesse for religionsdialog. Kvifor ikkje? Kanskje fordi vi er for anstendige og høflege mot kvarandre til å vekke medias interesse.

 

Eg er sjølv glad og stolt over å ha fått vore med på å byggje opp ikkje-tabloide fora for trus- og livssynssamtale i Norge. Men diskrepansen byrjar kanskje å bli vel stor mellom den respektfulle, velregisserte samtalen i dertil eigna dialogfora og den rasande og kaotiske diskusjonen i media. Eg trur tida kanskje er komen til å sleppe seg litt meir laus, utfordre kvarandre meir, kanskje til og med krangle litt meir - også i dei etablerte dialogfora. Men utan å gi slepp på idealet om å vise grunnleggande respekt.

 

Det vi treng, er nokre ideal for ein meiningsfull dialog som både snille dialogaktivistar, konfliktsøkande mediafolk og heilt allminnelege privatpersonar kunne prøve å leve opp til. Med den kristen-muslimske dialogen spesielt i tankane kunne eg tenkje meg å forelså følgjande tre stikkord som rettesnorer for kultur- og religionsdialogen: (1) evne til gjenkjenning, (2) vilje til anerkjenning og (3) opning for kritikk.

 

(1)       Gjennkjenning

 

Det første offisielle besøket som ein biskop gjorde i ein norsk moské – dette var i 1990 – kulminerte med at biskop Bjørn Bue og den pakistanske imamen Chisti løfta sine tekrus og skålte saman for ein alkoholfri livsstil, slik vi kunne sjå det i eit strålande bilete som akkompagnerte Aftenpostens reportasje. Biskopen kjende igjen ei av sine eigne, motkulturelle hjartesaker – fråhaldssaka – hos imanen. Men av reportasjen går det også fram at dei to møttest på eit djupare plan. Kanskje kjende dei igjen sporet av Gud i kvarandres ansikt. Begge dei to har seinare gått heim til Gud.

 

Utan ei form for gjenkjenning forblir den Andre for alltid ein framand som eg er usikker på. Med det skal berre litt gjenkjenning til før alt opnar seg.

 

Vi har alle våre hjartesaker. Kristeleg Folkeparti har sine, og dei siste par åra har vi fått ein del eksempel på at ein del norske muslimar openbert kjenner seg igjen i KfF sitt partiprogram. Dagbladet karakteriserte tidlegare i år KrF sin Oslo-representant Lars Rise som ”muslim-magneten”, i ein reportasje som var illustrert med eit bilete med Rise hand i hand med ein av Oslos pakistanske imamar. Kva er det som trekkjer muslimane til KrF? Ikkje uventa er det kulturkonservative hjartesaker som  ”familieverdiar” og eit restriktivt syn på alkohol, porno, abort og homofili.

 

Sjølv høyrer eg heime ein annan stad i det politiske landskapet. Men også eg kan kjenne igjen nokre av mine hjartesaker hos mine muslimske partifeller. Både i Høgre, Arbeidarpartiet og SV står idag kristne, muslimar og humanetikarar hand i hand – samla om partiprogram som sameiner dei på tvers av trusgrensene men samtidig skiljer dei frå andre trusfeller i dei andre partia. Så kvifor trur vi framleis at det er religiøs identitet som er den heilt avgjerande merkelappen?

 

Både jødar, kristne, muslimar og human-etikarar er forskjellige nok seg i mellom til at det finst uttallege sjansar for uventa krysskoplingar – om vi tar våre samansette identitetar på alvor. Når det gjeld livssynsminoritetane, er det ingen tvil om at jødar, muslimar og human-etikarar i utgangspunktet har ganske så mange motforestillingar mot kvarandre. Men i norsk religionspolitisk samanheng har jødar, muslimar og human-etikarar gjenkjent kvarandre som sårbare minoritetar med langt på veg felles interesser. For eksempel har dei samla seg i ein felles kritikk av KRL-faget som dei meiner er altfor dominert av den kristne majoriteten sine interesser. Det kan ein ha forskjellige meiningar om – nokre meiner tvert om at faget har blitt altfor avkristna, andre (som eg) har tru på at faget kan utvikle seg til eit genuint dialogfag.

 

Kva syn ein har på faget, er avhengig av augene som ser. Det interessante når vi ser på minoritetane sin kritikk av KRL-faget (eller meir allment, den norske nasjonalreligiøsiteten) er den uventa identifikasjonen som oppstår – ein gjenkjennande identifikasjon som gjer at minoritetar som elles ville vere ganske så skeptiske mot kvarandre byrjar å sjå kvarandre med nye auge. Prosessen har ført til at norske jødar og norske muslimar har blitt ganske gode vennar på den heimlege arenaen – sjølv om tonen nok ville bli meir anstrengt om dei våga å diskutere Palestinakonflikten med kvarandre.

 

No handlar ikkje gjenkjenning berre om moralske hjartesaker og felles religionspolitiske interesser. Somme tider kan jødar, muslimar og kristne også kjenne igjen kvarandre på eit djupare plan – som Abrahams barn, som medlemmar av ein religiøs storfamilie som deler mange av dei same fortellingane og langt på veg også det religiøse språket. Eit stykke på veg kan vi også kjenne igjen kvarandres gudstru. Lytt for eksempel til det såkalla tronverset i den andre Koran-suren, eit vers som mange muslimar kan utanboks og kanskje også har i glas og ramme på veggen heime:

 

Gud! Der er ingen Gud uten Ham,

den levende, Den som er.

Ham griper hverken tretthet eller søvn.

Ham tilhører alt i himmel og på jord.

Hvem kan vel utøve innflytelse hos Ham, uten Hans tillatelse?

Han kjenner det som var før dem,

og det som efter dem kommer,

men av Hans kunnskap griper de intet,

unntatt det Han vil.

Hans trones herredømme

omfatter himmel og jord,

og å bevare dem koster ham intet besvær.

Han er den Opphøyde, den veldige.

 

Ei slik lovprising av Gud er det ikkje vanskeleg for jødar og kristne å kjenne seg igjen i. Men det finst også nokre avgjerande forskjellar i gudsbiletet, knytt til den kristne trua at Gud ikkje berre bur i det høge men også i det lave og viser sitt vesen i eit sønderknust menneske sin skapnad. Kanskje er det nettopp blandinga av likskap og forskjell som forvirrar oss i møtet med islam?

 

(2)       Anerkjenning

 

Frå ei somme tider forvirrande gjenkjenning går det – kanskje – ein veg til anerkjenning. Men den vegen kan vere bratt. Medan gjennkjenning handlar om å oppdage likskap, handlar anerkjenning om å akseptere forskjellar. Og det er mykje vanskelegare. Kan vi som kristne anerkjenne Koranen som eit ord frå Gud, talt i tidas fylde til det arabiske folk, på deira eige språk? Kan vi anerkjenne eit heilagskrift som på den eine sida stadfestar vår kristne tru og på den andre sida motseier den? Koranen – slik eg les den – gir sjølv eit dobbelt signal når det gjeld kor vidt muslimane kan anerkjenne Bibelen som ord frå Gud. På den eine sida taler Koranen respektfullt om både Moselova og Evangeliet og omtaler jødane og dei kristne som Bokas folk. På den andre sida blir særleg jødane, men også dei kristne, anklaga for anten å ha misforstått eller også tukla med skriftene sine, med det for muslimane betenkelege resultatet at dei kristne har framstilt Jesus som Guds son. Det karakteriserer Koranen som vantru. Grunnleggande sett er Koranen like vel meir aksepterande i forhold til andre religionar enn Bibelen. I sure 5 står det:

 

Hver og en har Vi gitt en norm og en praksis!

Om Gud hadde villet,

kunne han gjort dere til et samlet trossamfunn,

men Han ønsket å stille dere på prøve

ved det Han har gitt dere.

Så kappes i å gjøre det gode!

Til Gud skal dere alle vende tilbake.

Han vil redegjøre for det dere var uenige om.

 

Kan vi seie det same som kristne? I kva forstand kan vi, som kristne og muslimar, anerkjenne kvarandres tru? Det treng vi å samtale meir om på begge sider. I utgangspunktet har begge partar nokså bastante fordommar av kvarandre. Trass i Koranens opningar for at det kan finnast ein guddommeleg løyndom bak religionsforskjellane, står ikkje muslimar flest noko tilbake for kristne når det gjeld å fråkjenne den andre moralsk identitet eller dømme han eller henne til helvete. Men berre eit lite møte på nært hald kan opne sinnet. Det å ha møtt kvarandre ansikt til ansikt og kanskje også skimta sporet av Gud hos den Andre, utfordrar oss til å nytenke tradisjonane våre og sjå om vi kan bli meir anerkjennande. For meg er Jesus eit førebilete også her: han såg heile tida den einskilde bak den religiøse merkelappen og kunne kome med rosande ord til trua til ei samaritanske kvinne eller ein romersk offiser - samtidig som han ofte kjende trong til å tale strengt til sine eigne trusfeller.

 

På det kvardagslege planet er det kanskje meir ytre spørsmål det handlar om når muslimar bed om anerkjenning. Men det ytre og det indre heng saman. Dei som lenge har hatt størst problem med å få anerkjenning frå innfødde, halvkristne norskingar, er muslimske kvinneaktivistar med skaut. Den anerkjenninga som mange muslimar idag bed om, er at det faktisk er mogeleg å vere ei sterk, sjølvstendig, moderne og fridomssøkjande kvinne og framleis vere lojal mot islam. Men den anerkjenninga er det få som er villige til å gi dei, fordi folk flest ser skautet som eit kvinneundertrykkande plagg.

 

Slik eg ser det, er skautet – som dei fleste andre religiøse symbol – eit tvetydig teikn. Det kan bety ein påtvinga lojalitet mot tradisjonen men det kan like gjerne vere eit høgst moderne uttrykk for at kvinner eller jenter tar eit sjølvstendig religiøst standpunkt og ønskjer å vise det med eit ytre teikn. Tidleg i haust var det ein TV-debatt om kor vidt ein burde forby muslimske småjenter å bere skautet, som eit velmeint forsøk å berge dei frå foreldras tvang. Men det å ta på seg skautet, eller byrje å faste før du strengt tatt er forplikta til det, er ikkje nødvendigvis eit teikn på underkasting under foreldras vilje. Det kan vere det, men det kan like gjerne vere uttrykk for det motsette, – nemleg muslimske jenter sitt ønskje om å vere store nok til å ta eit standpunkt.

 

Når det gjeld vaksne muslimske kvinner, er det påfallande kor ofte dei tar i bruk moderne eller til og med postmoderne argument når dei grunngir sin bruk av skautet. Då Lena Larsen vart vald som leiar for Islamsk Råd vart ho portrettintervjua i fleire aviser og vart sjølvsagt spurt om kvifor ho bar skaut. Når ho svarer, seie ho ikkje at alle muslimske kvinner absolutt må dekke til håret sitt. I staden nyttar ho postmoderne formuleringar som "Eg trur det er rett for meg og har valt det sjølv".

 

For meg handlar det å anerkjenne at skautet  kan vere eit fridomssymbol om ei øving i å bli meir liberal. Sjølv har eg lettare for å gjenkjenne dei skautlause muslimske kvinnene sitt resonnement, når dei for eksempel viser til eit vers i Koranen som seier at den beste klesdrakta er fromheit og rettvist liv (Koranen 7: 26). Men utfordringa i religionsmøtet er å anerkjenne det som på overflata er framand og som vi sjølve ser annleis på.

 

Når eg sjølv på dcnne måten prøver å strekkje mitt liberale sinnelag, vil eg gjerne også ha noko tilbake frå mine muslimske venner. For eksempel vil eg at dei skal anerkjenne at min aksept av homofilt samliv kan vere eit velgrunna, religiøst standpunkt. Såpass liberale vil eg gjerne  at dei skal vere. Men dette er jo – som vi alle veit – like mykje ein indrekyrkjeleg utfordring som ei kristen-muslimsk.

 

(3)       Kritikk

 

Så treng vi då heller ikkje nødvendigvis å bli einige – verken i homofilisaka eller andre kritiske saker – sjølv om vi anerkjenner kvarandre. Anerkjenninga treng ikkje vere kritikklaus. Det går godt an å diskutere – heftig, om nødvendig – med folk som du anerkjenner. Det hjelper litt om kritikken kan krydrast med humor. For å stele eit poeng frå Shabanas stand-up repertoar: vi kan godt kritisere pakistanske foreldre for å få mange barn dersom dei kan få kritisere oss for å gi ungane altfor mange foreldre.

 

Andre saker  er for alvorlege til å spøke med. Men eg har vanskeleg for å sjå ei einaste alvorleg sak der meiningsforskjellane går mellom ”kristne” på den eine sida og ”muslimar” på den andre. I saker som tvangsekteskap og kvinneleg omskjering er det nok av fromme muslimar som tar opp kampen i eigne rekkjer, gjerne i allianse med norske kristne eller humanetikarar for den saks skuld. Men ikkje ukritisk. Om muslimar skal gå inn i alliansar med andre i kampen mot tvang vil dei nok gjerne frå anerkjenning for at det er forskjell på tvangsekteskap og arrangert ekteskap med vetorett.

 

Erfaringar frå kvinnekampen i kyrkja har lært oss at det somme tider kan vere nødvendig med eit kritisk blikk utanfrå før dei truande sjølve får manna eller kvinna seg opp til å ta kampen opp innanfrå. For muslimane sin del trur eg vi kan seie at det kritiske blikket utanfrå allereie er godt festa. Det som det skortar på, er ein kritisk samtale som er bygd på gjensidig anerkjenning.

 

Så skortar det framleis også på erkjenninga av den moralske og politiske usemja som vi må leve med faktisk ikkje følgjer trusgrensene. Dette er tilfelle også i dei mest dramatiske internasjonale spørsmål som kampen mot terroren, som eg avslutningsvis vil ta som eksempel på at kritiske meiningsforskjellar går heilt på tvers av religionsgrensene. Då USA iverksette første fase i sin krig mot terroren med å bombe Afghanistan, skjedde det at Mellomkyrkjeleg Råd (Den norske kyrkjas utanriksdepartment) og den største pakistanske moskeen i Oslo gjekk saman om å skrive eit brev til vår kristne statsminister Bondevik, der ein kritiserte den norske regjeringa for å vere altfor ukritisk i sin støtte til USAs måte å føre krig mot terroren på. Saman uttrykte kristne og muslimar si bekymring for at bombinga berre ville føre til at nye uskuldige liv gjekk tapt. På dette punktet har altså norske muslimar funne å måtte reservere seg mot KrF. Bondevik på si side kunne vise til at både den muslimske opposisjonen i Afghanistan og den politiske leiinga i det muslimske nabolandet Pakistan har støtta opp om den bombinga som USAs svært så kristne president hadde iverksett.

 

Dette enkle men kanskje instruktive eksemplet viser at sjølv i eit så blodig alvorleg spørsmål som korleis religiøst motivert vald skal bekjempast  går meiningsforskjellane ikkje mellom muslimar og kristne, men tvers gjennom begge leirar.

 

Sjølv trur eg at vi i framtida vil få sjå stadig fleire kontroversielle alliansar på tvers av religiongrensene i etiske spørsmål, anten det gjeld haldninga til alkohol, kvinners eller homofile stilling, synet på religion og vald, eller noko så fundamentalt som forholdet mellom fattig og rik i verdssamfunnet.

 

Ei tredobbel utfordring

 

Slik eg ser det, er utfordringa i den kristen-muslimske dialogen tredobbel: For det første må vi opne vårt sinn slik at vi lettare kan kjenne igjen vårt eige hos dei andre. For det andre må anerkjenne at det finst forskjellige måtar å forvalte arven etter Abraham på, og at det også finst ulike måtar å vere moralsk anstendig på. For det  vi tredje må vi våge å vere såpass kritiske  at vi torer å utfordre kvarandre, også med sikte på å sette grenser for det som ingen av oss bør akseptere.

 

Heldigvis følgjer ikkje dei etiske og politiske meiningsforskjellane kultur- eller religionsgrensene, og har heller aldri gjort det. Kanskje gjenstår det berre at vi innser det, og endrar vår måte å tenke og tale på slik at vi kjem meir i takt med realitetane.