Oddbjørn Leirvik:

 

Har Norge ein religionspolitikk?

 

Innlegg på møte om ”Særkrav vs. likebehandling? Om ’snikislamisering’ og religionsfrihet” (arr. PluRel, SMR, HL-senteret og STL), Litteraturhuset 17. mars 2009

 


 

Av og til kan det vere nyttig for eit litt sjølvgodt samfunn som det norske å utsetje seg for kritiske blikk utanfrå. Midt under den oppheita religionsdebatten dei siste vekene publiserte Europarådet sin kommisjon mot rasisme og intoleranse sin 2008-rapport om Norge. Her blir norske styresmakter oppmoda til å følgje nøye med på utviklinga av islamofobi i det norske samfunnet og til raskt å treffe tiltak mot denne utviklinga. Underteksten er sjølvsagt at styresmaktene ikkje ser ut til å ta problemet alvorleg nok. I rapporten blir styresmaktene også oppmuntra til å samarbeide med dei muslimske samfunna i Norge for å finne gode løysingar på saker som opptar dei. Med andre ord: finn dykk ein religionspolitikk som minoritetane kan leve vel med!

Danmark har ved fleire høve blitt kritisert av Europarådet for dårleg minoritetspolitikk og for ikkje å ha tatt den aukande islamofobien på alvor. No finn altså kommisjonen det nødvendig å rope varsko også for Norge sin del. Med den seinaste debatten om snikislamisering og regjeringa si spektakulære vakling i religionspolitiske saker i friskt minne, kan ein jo lure på korleis den neste rapporten frå Europarådet vil sjå ut.

Har Norge ein religionspolitikk? Sett utanfrå må svaret bli både nei og ja. Nei, fordi Norge synest å mangle både ein gjennomtenkt minoritetspolitikk og ein stødig politikk mot framandfrykt. Ja, fordi Norge samtidig har vist ein litt for stor iver etter å markere at kristendommen framleis er den dominerande tradisjonen i det norske samfunnet. For også på det sistnemnde punktet har Norge dei siste åra måtta tåle kritikk utanfrå, nærare bestemt mot KRL-faget og skulen sin kristne formålsparagraf.. Det er kritikken frå FNs menneskerettskomité og Den europeiske menneskerettsdomstolen som er grunnen til at KRL-faget no har fått det meir nøytrale namnet RLE (Religion, livssyn og etikk), at kristendommen i ikkje er fullt så dominerande i den nye læreplanen, og at den kristne formålsparagrafen no omsider er erstatta med litt meir inkluderande formuleringar.

Men framleis seier formålsparagrafen at ”Opplæringa skal byggje på grunnleggjande verdiar i kristen og humanistisk arv og tradisjon”. Tilsvarande har stortingspartia, i sitt forlik om statskyrkjespørsmålet, blitt samde om at det i ein ny grunnlovsparagraf skal stå: ”Verdigrunnlaget forbliver vaar kristne og humanistiske arv.”

Sett utanfrå vil mange måtte konkludere: Ja, Norge har ein religionspolitikk. Den er sterkt prega av den norske fleirtalsreligionen, i ein språkbruk som speglar eit forsøksvis kompromiss mellom kristne og humanetiske interesser.

I dei to sistnemnde sakene, om skulens formålsparagraf og statskyrkjespørsmålet, har regjeringa ikkje mangla handlekraft. Kompromissa i begge sakene vart framforhandla i hurtigtogsfart av Trond Giske, i eit lukka rom av hestehandlande politikarar som la til side det forslaget til ny formålsparagraf som Bostad-utvalet hadde skapt livssynsmessig konsensus om, til fordel for formuleringar som i større grad privilegerer den kristne tradisjonen.

  I saker der dei religiøse minoritetane sine interesser står på spel, er det derimot heilt uklart kva den sitjande regjeringa står for. Like utydeleg er det kva som skal vere dei overordna prinsippa for norsk religionspolitikk. På nokre få veker presterte regjeringa i rask rekkefølgje å gjere spektakulær retrett i tre religionspolitiske saker. Forslaget om å berge restane av blasfemiparagrafen over i ein nyformulert rasismeparagraf vart trekt tilbake etter at det viste seg at ingen andre enn Senterpartiet (som trudde forslaget ville glede kristenfolket) støtta det. Forslaget om å tillate skaut til politiuniforma vart avlyst så snart det møtte motstand frå ein uventa sterk allianse av sekulære og islamkritiske krefter. Utgangspunktet for den tredje saka var at det statlege fordelingsutvalet for barne- og ungdomsorganisasjonane ville ta bort statsstøtta frå Frelsesarmeens barn og unge fordi dei ikkje tillet sambuande homofile å få dei høgste leiarverva. Også her slo regjeringa full retrett – etter kampanjejournalistikk frå avisa Vårt Land og samla protestar frå dei kristne organisasjonane si side. Religionsfridommen står i fare, ropte dei – og fekk gjennomslag for det.

Verken spørsmålet om religiøse klesplagg i politiet eller vilkåra for statleg støtte til barne- og ungdomsorganisasjonane, er lette og opplagte saker. Men ser ein dei to sakene i samsyn, er det eit nokså tvilsamt mønster som avteiknar seg: Regjeringa nektar muslimske kvinner å bruke sin religionsfridom til å tene staten med hijab men lar samtidig kristne organisasjonar få definere sin religionsfridom akkurat som dei vil utan at det får konsekvensar for statsstøtta.

Har Norge ein religionspolitikk? Det finst grunnar til å svare ja: Norge har ein religionspolitikk, og det styrande omsynet synest å vere at ein verken skal utfordre kristne majoritetsinteresser eller sekulære krefter. Kven som i så fall blir skadelidande, er lett å rekne ut.

          Kombinasjonen av å forsvare ein lett sekularisert kristendomstradisjon og samtidig neglisjere religiøse minoritetsrettar, er det elles lang tradisjon for i regjeringa sitt dominerande parti, Arbeidarpartiet. På 1990-talet skreiv Gudmund Hernes først inn i skulens læreplan at den kristne tru og tradisjon samlar oss som folk på tvers av trusretningar. To år etter avslo han den første søknaden om å få etablere ein muslimsk privatskule, før han gjorde det kristendomsdominerte KRL-faget obligatorisk.

Ein kan jo lure på om det er det same mønsteret som gjer seg gjeldande i dagens regjering. Kanskje finst det likevel ikkje nokon konsistens i regjeringa sin politikk, berre eit religionspolitisk tomrom som høgrepopulismen snart har greidd å fylle til randen med islamofobisk framandfrykt. 

          Det vi treng, slik Ingvill Thorson Plesner i dag har tatt til orde for det i Dagbladet, er eit breitt samansett utval som kan formulere nokre grunnprinsipp for norsk religionspolitikk. Det er nok av spørsmål å ta tak i, for den som vågar. Lat meg berre summarisk nemne nokre av dei store spørsmåla som ropar på så vel prinsipielle som konkrete svar:

 

o       Skal kristne, eventuelt sekulære majoritetsinteresser har forkøyrsrett i offentlege institusjonar, eller skal dei religiøse minoritetane sine interesser ha like stor vekt som majoriteten sine?

o       Skal offentlege institusjonar vere religionsfrie (noko dei langt frå er i dag), eller skal dei spegle det faktiske mangfaldet i samfunnet?

o       Korleis kan staten kome individa sine interesser i møte (jf. Rogalandskvinna sitt ønskje om å tene staten med skaut), utan å måtte bøye seg for det som til ei kvar tid blir definert som religiøse plikter av dei som har makta i trussamfunna?

o       Korleis bør balansen vere mellom den doble menneskerettslege forpliktinga staten har til å verne kvinner og homofile mot diskriminering i organisasjonslivet, og samtidig respektere religionsfridommen?

 

Mange fleire spørsmål kunne vore nemnde. Men eit hovudpoeng i mitt innlegg har vore å utvide den religionspolitiske horisonten. Religionspolitikk handlar ikkje berre om vis balansering av ulike omsyn. Den mest presserande religionspolitiske oppgåva akkurat no er antakeleg at styresmaktene følgjer Europarådet sine oppmodingar og aktivt konfronterer den frittflytande hetsen mot den muslimske minoriteten.