Oddbjørn Leirvik:

Islam og Europa – eit historisk perspektiv

 

Trykt i Verdensmagasinet X nr. 5: 2006, s. 22-23


 

Då pave Benedikt XVI i september heldt sin omdiskuterte tale om kristendom og islam, gav både det han sa og det han ikkje sa djup gjenklang i historia. Temaet for talen var det sterke bandet mellom tru og fornuft som paven meiner kjenneteiknar kristendommen som religion. Det han sikta til, var den tidlege koplinga mellom semittisk openberringsreligion og gresk rasjonalitet, ein syntese av Jerusalem og Aten som i høgmellomalderen vart raffinert av Thomas av Aquinas. Det var dette som var konteksten for det sitatet paven henta fram frå slutten av 1300-talet, då den bysantinske keisaren Manuel II Paleologus i samtale med ein persisk muslim klaga islam for ikkje å ha stilt opp eit rasjonelt vern mot religiøst motivert valdsbruk.

            Det paven let vere å nemne, var at den greske arven som unekteleg har prega kristendommen etter lang tids gløymsle kom tilbake til Europa via dei muslimske kulturane. Det byrja i Bagdad på 800-talet, då den muslimske kalifen engasjerte språkkunnige kristne til å omsette til arabisk så mykje som dei berre kom over av dei gamle grekarane sine filosofiske og vitskaplege skrifter. Omsettingane fekk avgjerande innverknad på den islamske filosofien som blomstra på 800- og 900-talet. På 1200-talet, i Cordoba, filosoferte Ibn Rushd (Averroes) vidare på dette fundamentet. Hans dydsetikk og tankar om trua sitt samsvar med intellektet var ein viktig del av inspirasjonen til Thomas av Aquinas, då Thomas utforma si mektige syntese av tru og fornuft som framleis er god katolsk kyrkjelære. Måten Aquinas og andre fekk kjennskap til den gresk-islamske arven på, var gjennom omsettingar gjort av spanske intellektuelle frå arabisk til latin.

            No har paven rett i si påpeiking at av det var andre krefter enn den islamske filosofien (og tilsvarande utgåver av rasjonalistisk teologi) som etter kvart fekk hegemoniet i dei muslimske kulturane. Tanken om at Gud bestemmer kva han vil, heilt uavhengig av kva fornufta held for å vere rimeleg, fekk stort gjennomslag i islam og er heller ikkje ukjent i den kristne teologiutviklinga.

            Men når paven, i ein tale om tru og fornuft, berre omtaler dei anti-rasjonalistiske kreftene i islamsk teologi og underslår den islamske filosofien sitt indirekte bidrag til katolsk kyrkjelære, er han ikkje berre einsidig men taler også (med det han ikkje seier) usant om Europas historie.

I det sitatet som paven trekte fram, klagar den bysantinske keisaren islam for å spreie trua med sverdet, noko som for keisaren er både moralsk uakseptabelt og djupt irrasjonelt. Men dersom paven ønskte å åtvare mot å bruke Guds uransakelege vilje som legitimering for religiøst motivert vald, kvifor kritiserte han då ikkje også sin forgjengar i pavestolen Urban II og hans opprop til korstog mot muslimane i 1095? I oppropet kalla Urban til heilag strid og lova forlating for syndene og paradisets gleder til dei kristne som var villige til å ”gripe til våpen mot heidningane” og risikere livet i trua sin djerve kamp.

Dette har ikkje berre med kristendommens valdelege historie å gjere, men også Europas. Som mange historikarar har peika på, bidrog korstogsrørsla til å styrke den åndelege og politiske samkjensla i vår verdsdel. Islamforskaren W. M. Watt går så langt som til å seie at ”Vest-Europa gjennom denne rørsla fann si sjel”. (Også vår eigen Sigurd Jorsalfar var som kjent ein ivrig deltakar i korstoga og tok del i erobringa av hamnebyen Sidon.)

            Både i Midtausten og Europa har kristne og muslimske hærar i fleire omgangar løfta sverd mot kvarandre. Det er muslimane som byrjar, når nyfrelste arabarar legg Spania under seg på 700-talet. Men då pave Urban mana til korstog, var dei katolske fyrstane alt fullt i gong med å gjenerobre Spania, med Toledos fall i 1085 som milestolpe og pilegrimsmålet Santiago de Compostela som åndeleg støttepunkt. Då den siste mauraren blir driven ut av Granada i 1492, har det stortyrkiske riket i mellomtida vunne nytt land for muslimane i Aust-Europa og på Balkan og lagt under seg Konstantinopel i 1453.

            Konteksten for keisar Manuel II Paleologus sitt utfall mot islam, der han klagar Muhammad for å vere inhuman og religionen hans valdeleg, var det tyrkiske trugsmålet mot den gamle bysantinske hovudstaden. Kanskje kan ein forstå at keisaren utfordra sin muslimske partnar i såpass skarpe ordelag som han gjorde, om ein tar omsyn til den historiske situasjonen der Konstantinopel alt på slutten av 1300-talet var omringa av ottomanske styrkar på alle kantar.

            Kvifor pave Benedikt XVI valde å trekkje fram dette sitatet vel 700 år etterpå, kan ein derimot undre seg over. Skal det takast som eit krast argument mot å inkludere det muslimske Tyrkia i det kristne Europa? (Her har paven seinare, under sitt besøk i Tyrkia, gitt uttrykk for det motsette – kanskje som eit uttrykk for sjølvkritikk?) Eller var det verkeleg meint som ein invitasjon til ein open og sjølvkritisk dialog om religion og vald? Om intensjonen var å kalle til dialog, kunne paven heller ha kalla på ein katolsk trusfrende frå 1400-talet, Nicolaus Cusanus. I det same året som muslimane hærtar Konstantinopel, skriv han sitt kjende verk Om trusfreden der ”nyhendet om tyrkarkongens gruelege framferd i Konstantinopel” kallar fram eit meir fredeleg motbilete i Cusanus’ indre av ein himmelsk dialog mellom kristne og muslimar der Ordets makt åleine rår. Cusanus, som før hadde vore paveleg sendemann til den bysantinske keisaren, gir i 1461 råd til paven om korleis han skal ordleggje seg for å få den ottomanske sultanen Muhammad II til å gå over frå islam til kristendommen. Også verket Om trusfreden må såleis tolkast som innlegg i ein teologisk og religionspolitisk konkurranse. Men i staden for å gå til åtak på motstandarane sin religion, kallar Cusanus muslimane til opplyst samtale om truas vesen.

            Når paven hentar fram langt meir stridberre røyster frå den same historiske epoken, liknar han meir på Luther enn på sin katolske trusfrende. Skremd av dei ottomanske styrkane som kringsette Wien i 1529, skriv Luther same år sitt skrift Om krig mot tyrkaren. Luther har (historisk sett) ei relativt nyansert vurdering av islam og kallar ikkje til korstog mot muslimane. Men han meiner at Europa må væpne seg til modig forsvar mot den muslimske invasjonen. 

            Sidan den gongen har islam for lengst blitt ein del også av Vest-Europa, ikkje gjennom muslimske invasjonar eller islamsk misjon men ved arbeidsinnvandring, flyktningmottak og familievekst. Både kristne, muslimar og meir sekulært innstilte borgarar må no finne ut kva historiske referansar ein skal velje for dagens samtale om islam og Europa: militære konfliktar med tilhøyrande harde polemikkar, eller dei fredelege epokane innimellom og opplyste samtalar i Ibn Rushd og Cusanus si ånd.