Fredshelsing i krigstider – frå ein uvæpna Frelsar

 

Preike i Centralkirken, 11.4.99

 

Lesetekst: Salme 116.

Preiketekst: Joh. 20.19-21 (Salme før preika: 227. Etter: 181)

 


 

Det er første søndag etter påske. I hjartet av Europa rasar ein krig. Norge er med i krigen, men det er andre enn vi som må lide. Barn og gamle, kvinner og menn i Kosovo, og i Serbia. Våre norske politikarar har vore med å bygge opp ei moralsk grunngiving for å gripe inn med verdas sterkaste militærmakt mot overgrep og folkemord i eit land i Europa. Fleire vestlege leiarar har framstilt det å bombe Jugoslavia som heilt nødvendig av humanitære grunnar, ja, nærast som ei kristenplikt.

         For meg som i fleire år har engasjert meg i kristen-muslimsk dialog, burde det kanskje vere oppbyggeleg at vi kristne forsvarer muslimane: ein allianse av kristne vestmakter prøver å sette ein stoppar for «dårlege kristne» på Balkan som plagar og drep sine muslimske naboar, først i Bosnia, så i Kosovo. Men er det så enkelt? Og like alvorleg: er bombene verkeleg til hjelp for dei vi vil forsvare?

         Idag er det lett, altfor lett kanskje, å riste på hovudet over dei som trur at bomber kan takast i bruk for det godes sak. Til no har bombene, slik vi dagleg ser det, berre gjort alt dramatisk mykje verre. Ingen ser vel lenger korleis det kan finnast ei løysing på Balkankrigane som nokon kan leve godt med i framtida. Men ingen av oss har grunn til å hovere over den som har ei anna meining om korleis folkemordet kunne hindrast, og valdsspiralen brytast. Kanskje er vi alle like usikre på korleis ein no skal greie å finne ei løysing som gir noko som liknar på  rettferd og fred.

         Alt vi maktar, er å gi vår vesle skjerv til eit hjelpearbeid som ingen politikarar, i den overmodige trua på bombene, hadde budd seg skikkeleg på. I vår avmakt prøver vi å gjere det vesle vi kan, på tvers av høgst ulike syn på det vår kristne regjering no er med på av krigshandlingar.

         Overvelda av krigslarm og flytkningekatastrofer veit eg ikkje om vi heilt greide å ta inn at ein Frelsar døydde og stod opp att i påska. I dag står han framfor oss med sårmerka kropp og seier «Fred vere med dykk». Fred? Somme tider tenkjer eg at den einaste freden eg kan oppnå er den eg kan kjenne når eg greier å skjerme meg frå alle nære og fjerne konflikter. Men for den som trur på Kristus er det ikkje så lett å skjerme seg, sjølv om ein personleg skulle ha legning for å trekke seg unna alt som tårnar seg opp og blir umogeleg. Stemmene frå Bibelen og fortellingane om den oppstadne er som klipte ut frå den dramatiske virkeligheten som vi kjenner så altfor godt. Og dei gir oss ingen skjerma fred. Dagens evangelium opnar med at disiplane hadde stengt dørene der dei var samla, av frykt for naboar som stod dei etter livet. Så kjem ein dei trudde var død, med sårmerker og blodspor. I eit uverkeleg lys står han framfor dei. Med open famn seier han til dei som har svike han, flykta frå sine fiendar og stengt seg inne: «Fred vere med dykk». Eg sender dykk ut med fred frå Gud.

         Går det an å tru på noko slikt? Har vi erfart noko liknande, slik at det har rysta og forløyst oss på djupet? Frå Salmanes bok har vi idag høyrt lovsongen frå ein som hadde kjent dødens lenker snøre seg om han, og dødrikets redsler gripe han. Han fann berre naud og sorg. Det braut på djupet i livet hans. Kanskje var han også, liksom krigsoffera, omgitt av fiendar eller nølande naboar på alle kantar. Midt i dette erfarer han ei veldig kraft frå ein Gud som kjem alle svake til hjelp, og med nåde og rettferd fører den hardt prøvde tilbake til dei levandes land.

         Men kvar er denne krafta som er sterkare enn døden? Er ho noko meir enn ord? Korleis tar ho form? Er ho synleg i denne verda, eller må vi vente til den neste? Krafta er sterk nok til at vi framleis feirer Kristi oppstode, ikkje av gammal vane, men fordi vi ikkje kan greie oss utan påskebodskapen. Om vi hadde makta å skjerme oss frå alt som trugar livet, om vi hadde greidd å gløyme andres overgrep og eigne nederlag, då kunne vi kanskje greidd oss utan påsketrua. Men om vi vågar å vere sårbare, ja då er det noko dreg oss med guddommeleg kraft mot han som sårmerka kjem og forkynner fred til sine redde og svikefulle venner.

         Eg trur på Han, og vil knyte mitt liv til Han. Det eg strevar med, det vi alle strevar med, er å forstå kva det vil seie å bli sendt av Han til verda, med fred. Kyrkjene har mange gode tradisjonar med freds- og forsoningsarbeid, men også ein del krigersk arvegods. Sjølv tilhøyrer eg ei luthersk kyrkje som i kraft av si vedkjenning har gjort krigføring til ein fullt ut akseptabel aktivitet for ein kristen. I den augsburgske vedkjenninga er det å føre krig, gjere herteneste og felle dødsdommar - «etter retten», som det står - trivialisert til borgarlege yrke som ein kristen med godt samvit kan gå inn i, på linje med å inngå ekteskap eller gjere forretningar. Men vi lutheranarar er nok ikkje åleine om problemet. Som vi veit: heilt på tvers av kyrkjesamfunna er det den kristne fleirtalsmeininga at det er nødvendig å ruste seg til krig, for å forsvare retten og demme opp for det vonde. Vi som har eit anna syn, kan ikkje alltid peike på truverdige alternativ av ikkje-valdeleg karakter. Men kva er truverdig?

         Innerst inne trur eg vi alle strevar med å finne ut kva slags valdsmakt vi kan godta, vi som trur på den ikkje-valdelege Frelsaren men må leve i ein uforløyst verden. Noko er vi samde om: vi aksepterer politimakt, og i den andre enden av valdsskalaen tar dei fleste  kyrkjesamfunn idag eintydig avstand frå atomvåpen. Men utover det er vi til dels sterkt usamde om militærvesenet. Kvar skal grensene gå for bruk av tvingande makt? Kven skal vi vere alliert med? Korleis skal vi unngå å bli ein brikke i stormaktene sitt spel?

         Dei første kristne var mykje meir kritiske til denne verdas makter og maktmidlar enn kva vi jamt over er. Som ein pressa minoritet visste dei med heile seg at trua deira stod og fall med ein avmektig Frelsar, ein som ikkje hadde noko anna å berge verda med enn to utstrekte hender. Hans ord om at den som grip til sverd skal sjølv falle for sverd, var enno i friskt minne. Hos Kristus fann dei første kristne ei guddommeleg innsikt i valdens spiral, som gjorde det utenkjeleg for dei å bruke øydeleggande makt mot andre. Politisk sett var dei heilt avmektige, og selotane eller andre opprørarar si knivstikking for det godes sak var det ingen av dei som trudde på. Ikkje etter at Kristus hadde vist dei ein annan veg. Derfor var dei så godt som alle, i eit par hundre år, militærnektarar. Av dåpsreglar i Rom på 200-talet kan vi sjå at det var like utenkjeleg for ein kristen å vere soldat som å vere bordellvert, gladiator eller vognkøyrar på sirkus. Men sakte med sikkert kjem det nye tankar inn i kristenflokkane. Ein del militære kjenner seg tiltrekt av Kristus, men greier ikkje heilt å legge frå seg tanken om at den romerske freden må sikrast av valdsmakt, ein tanke alt Paulus var inne på når han i Romarbrevet skreiv at styresmaktene med rette svingar sverdet til vern mot det vonde. Så endrar alt seg i løpet av 300-talet. Konstantin får ein visjon om at han skal sigre ved hjelp av korsfana, og i løpet av nokre tiår blir den kristne trua ikkje berre ein tålt religion i Romarriket, men sjølvaste rikets religion. Etter dette store vasskiljet i kyrkja si historie har kristne flest meint at det må vere mogeleg å skilje mellom rettferdige og urettferdige krigar, og at kristne med godt samvit må kunne støtte styresmaktene og sjølv gå til krig dersom saka er rettferdig.

         Med kva er rettferd? Kva er sanning? Mange serbiske kristne er overtydde om at dei fører ein rettferdig motstandskrig mot dårlege og separatistiske naboar som dei aldri har stolt på, naboar som i nasjonale skjebnetimar allierte seg med muslimske stormakter og sjølv forlet den kristne trua til fordel for islam. Slik eg ser det, misbrukar dei serbarar som tenkjer slik si kristne tru på det grovaste. Men dei ser det annleis.

         Og dei er ikkje åleine om å kople religionen til eigne interesser. Idag ser vi mange eksempel at både kristendom og islam blir brukt som legitimering av nasjonale interesser eller sosial og politisk rettferdskamp, somme tider med våpen i hand. Sakene kan vere rettferdige nok, og somme tider - som no i Kosovo - er det ikkje oss sjølve, men vår neste i naud vi vil verge. Men er det ikkje likevel nesten alltid slik at når vi grip til våpen, då umenneskeleggjer og demoniserer dei vi har blinka ut som fienden? Når kvekarane seiner nei til militærmakt, er det i respekt for «det av Gud» i eitkvart menneske, også i fienden. Dei er i mindretal i den kristne familien, men i alle kyrkjesamfunn finst det nokon som ser det på same måte. Fleirtalet av kristne meiner likevel at vi må kunne verge oss sjølve og vår neste med våpen, når alle andre utvegar synest stengde. Også eg kan tenkje slik somme tider, sjølv om eg har gjort eit anna val og forplikta meg på det.

         Korleis skal vi då, som kristne forsvarsvenner og kristne militærnektarar, med ulikt syn men ofte stor usikkerhet på begge sider, kunne samle oss som kyrkje, til eit truverdig vitnemål om han som vann over døden?

         Slik eg har fått sjå det, har dette med meir enn etikk å gjere. Det bryt på djupet av den kristne trua. For om Kristus hadde gripe til våpen som alle andre, hadde han då stått opp igjen frå dei døde? Hadde han då vore Frelsaren? Er det ikkje slik at vår kristne tru bokstaveleg talt heng på den ikkje-valdelege Frelsaren sitt kors? Om det er slik, kva konsekvensar skal denne innsikta få for våre liv, og vårt vitnesbyrd som kyrkje? Sjølt tenkjer eg at vi i det minste som kyrkjefelleskap må kunne forplikte oss på uvæpna arbeid for rettferd og ikkje-valdeleg forsoningsarbeid, sjølv om våre menneskelege instinkt og vår politiske fornuft somme tider skulle peike i andre retningar. Kan kyrkja nokon gong signe våpen, om situasjonen er aldri så desperat? Kristus valde ein annan veg, betalte prisen for det, og stod opp att meg siger.

         Kva med oss som vil følgje han? Kva skal vere vårt val? Det er vår felles kristne tru at frelsa heng på korset, og at det berre er dei utstrekte, såra hendene til Kristus som kan vinne over døden. Men korleis kan vi i haldning og handling vitne om hans frelse i ei valdeleg verd? Det ser vi ulikt på, og det treng vi å samtale mykje meir om enn vi gjer i kyrkjene. Vi må ikkje resignere, og ikkje gi opp samtalen. Og vi treng ikkje vere redde for kvarandre. For midt imellom oss står ein som er større enn våre meiningar. Han viser vår svake tru dei hender som kjenner stridens merke. Han er prøvd i alt. Han gir oss ikkje opp, sjølv om vi skulle vakle og får lyst til å trekke oss unna. Han vil bruke oss, i fredens teneste. Om Han verkeleg når inn til oss med si fredshelsing, ja då er vi i kontakt med den makta som er sterkar enn døden.

 

Lat oss derfor be:

«Vis oss at du stred og vant, at du ennå er den samme!

Evig liv hos deg vi fant, dødens makt er blitt til skamme!

La oss, selv når striden brenner, eie freden som du sender!»

 


Oddbjørn Leirvik