Oddbjørn Leirvik:

Frå kyrkjepolitikk til religionspolitikk

 

Kommentar til stat-kyrkjeutvalet si innstilling,
trykt i Nytt Norsk Kirkeblad
2002

 


Min første reaksjon på Samme kirke –  ny ordning er at innstillinga er befriande. Det gjer godt å lese ei innstilling frå eit kyrkjeleg utval som ikkje er sjølvsentrert i sin tilnærmingsmåte. Istaden har utvalet våga å tenkje prinsipelt om kva slags framtidig kyrkjeordning som har livets rett - i lys av allmenne religionsfridomsprinsipp og globale standardar for korleis forholdet mellom stat og religion bør ordnast.

 

Mange i den liberale kyrkjeleiren ønskjer å halde på statskyrkjeordninga fordi ein er redd for mindre armslag i ei fri folkekyrkje. Av same grunn mistenker ein gjerne dei som vil oppheve statskyrkja for å ønskje seg ei meir smalspora, konservativ kyrkje. Det er ingen grunn til å tvile på at mange av dei som har talt sterkast for å oppheve statskyrkja har hatt og har ein konservativ agenda. Likevel må ein prøve å tenkje klart og prinsipielt om sakene. Det er dette utvalet fortenestefullt har greidd å gjere. Utvalet har heva seg over dei strategiske resonnementa i så vel den konservative som den liberale kyrkjeleiren. Istaden har ein våga å tenkje usjølvisk, med dei andres (minoritetane) sin interesser som eit avgjerande omsyn.

 

Eit klart uttrykk for utvalet usjølviske tilnærming er at ein har skifta fokus frå "kyrkjepolitikk" til "religionspolitikk". Det sistnemnde er eit av innstillinga sine mest sentrale stikkord. Nettopp statskyrkjeordninga sitt fokus på "kyrkjepolitikk" har hindra at den norske staten har utvikla ein gjennomtenkt og samordna religionspolitikk bygd på prinsippet om "jamstelling mellom trus- og livssynssamfunn i Noreg" (s. 61).

 

Men - og dette er like viktig - den allereie sterkt reformerte statskyrkjeordninga har også element i seg som nettopp peikar framover mot ein jamstelt religionspolitikk. Klarast kjem dette kanskje til uttrykk i den noverande ordninga for offentleg støtte til trus- og livssynssamfunn, ein støtte som blir gitt etter eit prinsipp som inneber at alle samfunn som let seg registrere har rett på same støtte per medlem som det Den norske kyrkja mottar over kommune- og statsbudsjetta. Ordninga er heilt unik i eit internasjonalt perspektiv. Men som særleg frikyrkjene minner oss om, er ikkje ordninga så generøs som den kan verke. I ein situasjon der statskyrkja blir finansiert gjennom den allminnelege skattlegginga, er ordninga er eit heilt nødvendig kompensatorisk tiltak for å hindre diskriminering. Men staten kunne, istadenfor å la den kompensatoriske støtten gå til trussamfunna, ha refundert den einskilde borgar for den delen av skatten som går til å finansiere ei kyrkje han eller ho ikkje er medlem av.

 

Ved istaden å refundere trus- og livssynssamfunn, har ein tatt på alvor at religion er ei offentleg sak. Dette elementet i den noverande religionspolitikken ønskjer utvalet å ta vare på, slik at det framleis blir gitt betydeleg offentleg støtte til trus- og livssynssamfunn, men på nye premissar. Alternativet til statskyrkjeordninga er nemleg ikkje at kristendom og religion skal gjerast til privatsak, verken i økonomisk eller folkeleg forstand. Alternativet er, som utvalet seier, at staten fører "ein aktivt støttande religionspolitikk som legg forholda til rette for trus- og livssynssamfunna og deira verksemd i Norge" (s. 61).

 

Dette er to av dei berande prinsippa som utvalet legg til grunn for ei ny ordning: jamstelling og ein aktivt støttande religionspolitikk som kjem alle trussamfunn til gode. Den tredje berebjelken er det utvalet kallar "behovet for kontinuitet" (s. 70), nemleg behovet for at den kristne kulturarven si særlege stilling blir ivaretatt også i ein meir jamstelt religionspolitikk.

 

Korleis skal idealet om ein jamstelt, aktivt støttande og kontinuitetsorientert religionspolitikk realiserast, og korleis skal rollefordelinga vere mellom staten og trussamfunna i eit nyordna system? Som eit utgangspunkt seier utvalet at staten si oppgåve er "å leggje til rette for at religion og livssyn kan vere ein viktig del av det sivile samfunn" (s. 62). Stikkordet "det sivile samfunn" er eit viktig liberalt signal om at staten ikkje utan presserande grunnar (det vil seie: når liv, helse eller offentleg orden står på spel) skal legge seg bort i trussamfunna sine indre forhold. Dette er eit viktig og kritisk punkt. Mange i den liberale kyrkjeleiren har vore nokså inkonsistente i sitt forsvar for liberale verdiar, fordi ein har ønskt at staten nettopp skulle gripe inn i det sivile samfunn for å sikre at folkekyrkja utvikla seg i liberal og kjønnsdemokratisk retning.

 

I ei statskyrkjeordning, med eit tilhøyrande dårleg utvikla kyrkjelege demokrati, finst det gode grunnar til at staten kan gripe inn på denne måten. Men dersom vi no endeleg vågar å tenkje prinsipielt om saka og oppheve den sære ordninga med ein "statens religion" som Norge snart er åleine om uansett (bortsett frå Danmark og ein del muslimske statar), må også kristne i Norge innstille seg på at folkekyrkja sin framtidige profil må avgjerast i det sivile samfunn. Det vil seie: i eit rom som ikkje er overstyrt at styresmaktene.

 

Grenseoppgangen mellom staten, statsinstitusjonane og dei frie institusjonane er liberal statsvitskapleg barnelærdom. Det er på tide den blir tatt på alvor også i religionspolitikken. Men her kunne også utvalet - trass i gode ansatsar - vore endå klarare i si tenking. Når utvalet skisserer korleis ein liberal, aktivt støttande og kontinuitetssøkande religionspolitikk skal settast ut i livet, blandar dei igjen korta. Utvalet går nemleg uformidla frå ein omtale av den samfunnsmessige allmennytten som  trus- og livssynssamfunna sitt arbeid har til ein visjon av korleis skulen og KRL-faget kan nøre opp under "tru, verdiar og haldningar" i folket (s. 78f). Men dette er to vidt forskjellige saker. Når ein taler om skulen sitt bidrag til religionspolitikken, handlar det nettopp ikkje om det sivile samfunnet. Religionsundervisning i den offentlege skulen har med kommunal- og statleg maktutøving å gjere, på godt og vondt. Her må skulen vedstå seg si rolle som ein offentleg aktør, og utforme si religionsundervisning i dialog med så vel foreldre som trus- og livssynssamfunn. Gode ordningar for religionsundervisninga føreset nemleg eit maktfordelingsprinsipp der både staten, det sivile samfunn (her: trussamfunna) og individa (her: foreldra, borna) har sine rettar å forsvare, og må bli respektert for det. Dersom skulen skal legge så stor vekt på formidling av den kristne og humanistiske kulturarven som utvalet utifrå kontinuitetsprinsippet går inn for, er skulen som offentleg institusjon avhengig av ein fungerande dialog med foreldre og trussamfunn som gir visjonane og ordningane allmenn aksept i det sivile samfunn.

 

I mange viktige fellesskapssaker føreset ein framtidig religionspolitikk ordna og konsensus-søkjande samtalar mellom det offentlege og trussamfunna. Men det berande prinsippet for samtalen bør vere liberalt, basert på maktfordelingsprinsipp og framfor alt på respekt for individa og trussamfunna sin fridom. Der er mi overtyding at ein slik liberal, men aktivt støttande religionspolitikk vil vere til beste både for folkekyrkja og alle andre som ønskjer seg opne, frie rom i namnet til Gud eller humaniteten. Men det vil kreve enda meir aktiv innsats på det sivile (kyrkjelege) grunnplanet for oss som til no har støtta oss på statens krykkjer i vårt arbeid for ei famnande folkekyrkje.