MØTE MED ISLAM

Tonsen menighet, 22. oktober 1997

 

I mars i år vart det sendt ut eit brev til kyrkjelydane i dei store byane her i landet. Eit likelydande brev var stila til dei islamske forsamlingane i Norge. Det var representantar for to trussamfunn som skreiv under brevet: Mellomkyrkjeleg Råd, og Islamsk Råd i Norge. For første gong i Norge vart det sendt ut eit felles «hyrdebrev» frå kristne og muslimske leiarar, med oppmoding til større kontakt mellom kristne og muslimar.

         Eit slikt brev kjem ikkje av seg sjølv. Det som gjorde det mogeleg å få til dette, er at vi i fire år no har hatt ei fast Kontaktgruppe for Den norske kyrkja og Islamsk Råd, og at det over tid har blitt knytt personlege band og skapt tillit mellom kristne og muslimske leiarar her i Oslo.

         I brevet heiter det: "Vi finner nå tiden inne til sammen å oppfordre til en større grad av lokal kontakt mellom kristne og muslimske menigheter, i de deler av landet der dette er aktuelt" (MKR, februar 1997).

 

Islam i Norge

 

Og aktuelt er det, i stadig større delar av landet. Idag finst det muslimske trussamfunn i dei fleste fylke. Ved inngangen til 1997 var det 46500 organiserte muslimar i Norge, fordelt på over 60 muslimske forsamlingar og organisasjonar. Vi reknar med at omlag 65000 av våre nye landsmenn har med seg islam som tru og kulturarv frå heimlandet. Over 2/3 av desse har altså no meldt seg inn i ei muslimsk forsamling her i landet. Omlag 30 av forsamlingane finn vi her i Oslo. Alle har dei kvar sin moské, stor eller liten, med den nybygde moskéen i Åkebergveien som det einaste momumentalbygget med minaret og kuppel. Dei andre held til i ominnreidde bustader eller næringslokale. Det finst også fleire muslimske forsamlingar i Stavanger, Kristiansand, Drammen og i Østfoldsbyane, og ei eller to forsamlingar i ei rekkje andre byar frå Mandal til Tromsø. Det mest rotnorske namnet finn vi Ytre Vinje, der Vest-Telemark Muslimske Trudomssamfunn er registrert.

         No vil kanskje mange spørre kvifor muslimane berre i Oslo treng 30 ulike moskéar. Mykje av mangfaldet har med rimelegvis med språk å gjere. Dei fleste store nasjonsgruppene - pakistanarane, tyrkarane, marokkanarane og somaliarane - har fleire moskéar kvar. Også bosniarane, kosovoalbanarane og vestafrikanarane har sine eigne moskéar. I tillegg til dei nasjonalreligiøse moskéane kjem det ein del moskéar som er meir internasjonale i si orientering. Men sjølv innanfor ei og same nasjonsgruppe kan dei religiøse og politiske forskjellane vere så store at berre pakistanarane har ti-tolv ulike moskéar i Oslo.

         Ei viktig forklaring på det muslimske mangfaldet finn vi i spenninga mellom den nasjonale folkereligiøsiteten på den eine sida og meir internasjonalt orientert vekkingsrørsler på den andre. I vårt hundreår har vi vore vitne til store folkevekkingar i dei muslimske samfunna, mykje på same måten som når dei nyvekte lekmannsrørslene vann fram på folkereligiøsiteten sin kostnad her i Norge. Alle dei muslimske vekkingsrørslene rettar seg mot «hiin enkelte». Dei utfordrar muslimane til å ta trua meir på alvor i kvardagen. Dei fleste av dei store vekkingsrørslene har også eit politisk mål, om at islams ideal skal gjennomsyre heile samfunnslivet. Ei nemning på desse meir politisk orienterte vekkingsrørslene er "islamisme", med andre ord islam som politisk ideologi.

         Ein ting vi skal merke oss er at mange av dei som blir fanga opp av den islamske vekkinga, blir mindre opptatt av den nasjonale kulturarven. Istaden blir dei meir medvitne om kva som samlar muslimar på tvers av landegrensene. Det er jo dette muslimar får oppleve under pilgrimsreisa til Mekka, der asiatar, arabarar, afrikanarar og europearar, rike og fattige, kvinner og menn samlar seg for Guds ansikt i ein kvit kledning som ikkje gjer forskjell på kjønn eller rase, kultur eller stand.

         Også når muslimar utvandrar og slår rot i eit nytt heimland, blir nokre av dei med tida mindre opptatt av kulturarven frå heimlandet og meir merksame på islam som ein religion utan landegrenser. Men her er folk ulike. Nokre innvandrarar, kanskje særleg dei med lav utdanning og dårlege odds på arbeidsmarknaden, skjermar seg mot storsamfunnet. Dei vil gjerne bu nær sine landsmenn, og prøver å leve mest mogeleg på same måte som dei var vande til i heimlandet. Dei  folkereligiøse muslimane er ofte djupt konservative, kanskje enda meir enn dei ville vere i heimlandet. Men andre, dei som er meir internasjonale, byrjar å stille kritiske spørsmål ved delar av heimlandskulturen. Ofte er dette dei meir velutdanna og ressurssterke av innvandrarane - som anten blir islamistar eller utviklar ein meir liberal, muslimsk identitet.

         Konflikten mellom dei folkereligiøse og dei meir kulturkritiske kjem til uttrykk i kontroversielle saker som tvangsekteskap, kvinneleg omskjering og kvinna si stilling generelt. Ei hardhendt praktisering av arrangerte ekteskap er ein del av den folkereligiøse arven både frå Pakistan, Tyrkia og Marokko, medan kvinneleg omskjering er utbreidd i Somalia. Både liberale muslimar og radikale islamistar vil meine at såvel tvangsekteskap som kvinneleg omskjering er heilt i strid med islam. Islam, hevdar dei, føreset fritt samtykke frå begge partar før eit ekteskap kan vere gyldig, og gir kvinna langt større fridom enn kva ein konservativ patriark av  folkereligiøst merke er villig til.

         Dei fleste konfliktsakene i media har, slik eg ser det, med den konservative folkereligiøsiteten til muslimane å gjere. Innimellom får vi eit glimt også av dei andre - dei liberale, eller islamistane som har ein visjon for samfunnet. Sterke muslimske jenter som skriv bøker om si tru og sin kamp for å bli akseptert som norske. Ein del muslimske leiarar taler varmt om det norske demokratiet, og søkjer alliansar med kristne. Eit døme på det siste fekk vi i eit intervju som Vårt Land hadde med imamen i ein av dei meir islamistiske moskéane nyleg der imamen uttrykte si glede over at Kristeleg Folkeparti hadde gjort det så godt ved valet. Islamistane «Vil at de troende skal prege samfunnet», noko som også har vore den berande visjonen bak Kristelig Folkeparti (VL, 7.10.97).

 

Usikre på begge sider

 

Men både mellom muslimar og kristne er det mange som er usikre og redde, og helst vil gøyme seg bak eit skjold av rusten kulturarv. Også haldningane til religionsmøtet varierer. Somme muslimar kan vere nokså frimodige når det gjeld å gå i rette med det moralske forfallet i Vest. Dei kritiserer kristendommen for å vere altfor laus i kantane, og dertil heilt ufornuftig med desse radikale krava om å vende det andre kinnet til og vende verda ryggen - krav som likevel nesten ingen tar på alvor. Andre muslimar er langt meir positive til kristendommen. Eg kjenner ein aktivt og reflektert islamist som er gift med ei norsk, kristen kvinne. Ein gong delte han sine erfaringar med det heilt nære religionsmøtet med meg. Han sa at han etter mykje kamp med seg sjølv hadde forstått at Gud må ha hatt ei positiv meining med at det skal vere både jødar, kristne og muslimar på jorda. Kanskje hadde han det følgjande Koran-ordet i tankane, der Abrahams barn blir oppmoda til å kappast i gode gjerningar, kvar på sitt grunnlag: "Hver og en har Vi gitt en norm og en praksis. Om Gud hadde villet, kunne hand ha gjort dere til et samlet trossamfunn, men Han ønsket å stille dere på prøve ved det Han har gitt dere. Så kappes i å gjøre det gode! Til Gud skal dere alle vende tilbake. Han vil redegjøre for det dere var uenige om" (Koranen 5.53).

         Også på kristen side er det tydeleg at møtet med islam skaper blanda kjensler, hos innfødde nordmenn. Somme kristne har opplevd å møte muslimane ansikt til ansikt - gjennom nabokontakt, eller kanskje i samband med eit kyrkjeasyl. Andre kristne vergar seg mot det nye og framande, og taler om at den kristne kulturarven må vergast mot den islamske faren.

         Kanskje ser vi denne tendensen tydelegare i den folkekyrkjelege periferien enn hos det aktive kyrkjefolket, som eg trur jamt over er meir opne til sinns enn dei kristne folkereligiøse. I 1990 var Rolv Wesenlund gjestetalar på Sjømannsmisjonen sitt årsmøte. Her tok han til orde for ei opprusting av skulen si kristendomsundervisning, og mante til større folkeleg medvit om "vår norske, protestantiske tro". Det var møtet med islam som særleg låg han på hjartet. "Wesenlund maner til åndskamp mot islam", kunne Vårt Land fortelle, og siterte Wesenlund slik: "Vi skal ikke bare vende det andre kinnet til, men våge å gå inn i en åndskamp med islam, som slett ikke er noen tolerant religion" (VL, 4.9.90).

         Seinare det same året kom det andre og meir fredsæle signal frå norske biskopar. I ein stor reportasje viste Aftenposten bilete av no avlidne biskop Bjørn Bue på gjesting hos imamen i Oslos største pakistanske moské. Saman med imamen skålte han i pakistansk te, for ein alkolholfri livsstil. Reportasjen kunne fortelle at «For biskop Bue var dette enestående møtet i moskéen en sterk og fin opplevelse.  Han roser imamen for hans vennlighet og gjestfrihet og utstrakte hånd til dialog.  Dialog er viktig fordi den kan skape sunn toleranse samtidig som man blir seg bevisst hva man selv står for» (Aftenposten, 29.10.90).

         Kva skal bli tonen i framtida, mellom kristne og muslimar i Norge? Kanskje vil situasjonen vere at den jamne folkekyrkjemedlem brukar kristendommen som eit skjold mot det framande, medan sentrale kyrkjeleiar går i bresjen for ein likeverdig dialog?

         I alle fall kan vi sjå at ulike tendensar brytest mot kvarandre, både i Den norske kyrkja og enda meir om vi ser kristen-Norge under eitt. Ein del kristne går ut mot muslimane i langt hardare ordelag enn Wesenlund. Då det vart kjent i 1992 at ein av dei muslimske organisasjonane i Oslo var i ferd med å reise ein moské i byen, gjekk bladet SeiersTro og pastor Jan Aage Torp ut med varselrop. Pastoren kunne fortelle at "menigheten har bestemt seg for å tvinge igjennom en reversering av mosképlanene gjennom målbevisst, trossterk og tålmodig bønn". "Dette er en rent åndelig kamp", slo han fast - på vegner av ein Gud som "elsker araberne (det var elles ein pakistansk moské det handla om) men hater islam". Han stempla islam som ei demonisk makt, og åtvara mot å gjere politiske kompromiss med muslimar (SeiersTro nr. 4, 27.5.92).

         No vart ikkje SeiersKirken ikkje bønhøyrd, og det første islamske momumentalbygget i Norge, med minaret og kuppel, vart tatt i bruk i 1995. Men eg trur det gjer noko med menneske å høyre at “Gud hater” religionen deira. Det bidrar til ei brutalisering av det religiøse språket; kanskje på begge sider.

         Frå leiande hald i kyrkjene har det vore heilt andre og positive tonar å høyre for muslimane. Då ein norsk partileiar gjekk til åtak på norske muslimar ifjor, gjekk Mellomkyrkjeleg Råd ut med ei fråsegn som åtvara politikarar mot "å bidra til å skape splittelse mellom norske borgere på grunnlag av deres religion" (MKR, 6.5.96). Når det under årets valkamp igjen kom åtak på muslimane frå leiande talsmenn for Fremskrittspartiet, gjekk leiarane i alle dei store kyrkjesamfunna i Norge - samt kristne organisasjonsleiarar frå Misjonssambandet til Studentforbundet - ut med eit hyrdebrev om der ein mana kristne til å møte muslimane med respekt og kjærleik. Brevet var sjølvkritisk i tonen, i erkjenning av at det også mellom det aktive kyrkjefolket finst mange som ser muslimane som farlege fiendar (Norges Kristne Råd, 29.8.97/2.10.97).

         Brevet vart overrekt muslimane i Oslos største moské, i ei gripande stund der kristenleiarar frå dei ulike leirar og kyrkjesamfunn sat saman med muslimane på golvet i moskéen. Også misjonsleiarane sat der, med vissa om at det kanskje nettopp er misjonærane som har lengst erfaring med å møte muslimar i open samtale. Berre i dialog kan vi dele vår tru på ein meiningsfull måte.

         Det gir gode utsikter for framtida når kristenleiarar som eller har vanskeleg for å stå samla går saman om å rekkje ut ei hand til muslimane. Eg trur det rører ved muslimane sine hjarte, og gir mange av dei eit nytt bilete av kristendommen.

         No er spørsmålet kva haldningar som skal få vokstervilkår i Norge, både hos majoriteten og hos vår klart største religiøse minoritet. På det nasjonale planet har Kontaktgruppa for kyrkja og Islamsk Råd samtalt om alt frå religionsundervisninga si framtid i norsk skule, til forholdet mellom kristne og muslimar under andre himmelstrok. På lokalplanet har nokre få kyrkjelydar prøvd å etablere kontakt med moskéane - lært om kvarandre si tru, delt religiøse erfaringar og samtalt om livsviktige spørsmål med muslimane. No er utfordringa å gi enda fleire sjansen til å møtast ansikt til ansikt, som truande menneske. I brevet som Mellomkyrkjeleg Råd og Islamsk Råd i år har sendt ut, står det: "Gjennom å møtes kan vi bli bedre kjent med hverandres tro og tenkemåte, på et personlig grunnlag. Ved å bli kjent, kan vi skape et godt utgangspunkt for å løse saker av felles interesse i lokalmiljøet. Ved å vise andre at vi har kontakt med hverandre, kan vi demme opp for krefter som bidrar til at det skapes fiendebilder mellom kristne og muslimer".

         I det følgjande vil eg få dele nokre erfaringar med dykk med å møte islam på nært hald, og vise korleis møtet med det som eg trudde var framand har blitt til eit utfordrande møte med mine nære slektningar - og til eit møte med meg sjølv.

 

Å møte storfamilien på nært hald           

 

I første omgang handlar det om å erkjenne at vi har nære slektningar som vi enno ikkje har møtt. Kristne og muslimar har felles røter, saman med jødane. Vi er alle Abrahams barn, som ætlingar av Isak og Ismael. Frå Bibelen veit vi at forholdet mellom dei to sønene, eller rettare sagt deira mødre Sara og Hagar, var spenningsfylt. Kanskje er det slik i alle familiar, at dei som står oss nærast ofte er dei som også utfordrar oss mest?

         I alle fall høyrer vi til den same religiøse storfamilien. Koranen reknar Abraham som stamfar til alle monoteistar, som forsakar avgudane og vedkjenner den eine Gud. I muslimane si heilage bok finn vi at mange av historiene frå Det gamle testamentet. Fortellinga om Josef som blir sviken av brørne og kasta i brønnen, men er stor nok til å tilgi når han har blitt den nest mektigaste i Egypt, fyller eit heilt kapittel i Koranen og blir kalla "den vakraste av alle historier" (Koranen 12.2). Historia om Moses som leier slavefolket til oppbrot blir fortalt også i Koranen. Også David møter vi. I Koranen blir han rekna som ein av profetane, medan han i Bibelen er konge, og har ein profeten Natan til å utfordre seg. Også Maria og Jesus finn vi att i Koranen. Om Jesus heiter det at han var eit Ord frå Gud og ei Ånd frå Han (4.159). Koranen vedkjenner jomfrufødselen, og fortel om dei mange under Jesus gjorde - når han gjorde blinde sjåande, spedalske reine og vekte opp døde. Men til forskjell frå Det nye testamentet hevdar Koranen at han ikkje vart krossfest. Han vart berga frå ein vanærande død og tatt opp til Gud, der han skal vere til han kjem att til jorda ved dei siste tider. Endeleg var han ifølge islam ikkje "Guds Son", men den utvalde Messias og Guds trufaste Tenar.

         Når vi møter Bibelen sine fortellingar i Koranen, kan det skape både gjenkjenning og motforestillingar. Men for den som vil sjå, blir det tydeleg at vi er del av den same historia - lik søsken som er einige om mangt, men også ser heilt ulikt på ein del spørsmål.

         Det vanskelegaste er korset. Men når eg prøver å forklare ein muslim kva det anstøytelege korsmerket tyder, kjem eg ofte i tankar om at det finst mange også mellom oss kristne óg som er meir opptatt av Jesu mirakel enn av korset. Mange vil heller ha del i hans siger her og no, enn bere hans korsmerke i lag med dei avmektige på jorda. Slik utfordrar muslimane, som ikkje finn noka meining i korset, oss til å spørre om vi som kristne verkeleg er villige til å bere korset i lag med Kristus. 

        

Å møte seg sjølv på uventa måtar

 

Slik blir møtet med islam eit møte med meg sjølv. Det gjeld også når eg møter sider ved islam som minner meg om noko i kristenarven som har gått tapt for oss her i det høge nord.

 

Bøn og faste

Eg tenkjer mellom anna på dei sterkt kroppslege draga ved den islamske gudstenesta, som vi ser det når muslimar ber eller fastar. Ofte når eg har vore på besøk i moskéen har eg kjent at eg ikkje heilt visste kvar eg skulle gjere av kroppen min, når menn i lange rader like ved meg bøyer heile kroppen sin framfor Gud, eller også sit med opne hender som muslimane gjer i den frie delen av bøna. Eg veit at eg ikkje kan ta del i den muslimske bøna. Men eg kan kjenne eit sug etter sjølv å kunne be med heile kroppen, slik som dei. I ettertankens ro går det opp for meg at det ikkje er muslimane som har funne på å bruke heile kroppen når dei ber. Mest truleg har dei lært det av jødane, eller også av dei kristne. Alt Moses tok av seg på føtene før han gjekk fram for Guds ansikt. Om vi les vårt nytestamente, finn vi mange menneske der som bøyer heile seg, med panna mot jorda, når dei kjenner at dei er nær det heilage. Det var slik vismennene tilbad barnet i krybba. Det var slik menneske i naud kasta seg ned for Jesus. Det var slik disiplane gjorde, når dei såg Jesu herlegdom på forklaringas berg, og når dei tok avskil ved himmelfarten. Truleg var det slik Jesus sjølv bad, heilt frå freistinga i ørkenen til den siste kampen i Getsemane.

         Når det i Det nye testamentet står at nokon "tilbad", er det ordet "proskynein" som blir brukt. Og "proskynese" tyder å kaste seg ned, med panna mot jorda, i tilbeding. Det er ikkje muslimane som har funne på å be slik. Det ligg der som ein tapt arv i vår eigen tradisjon.

         Ikkje berre i dei abrahammittiske religionane, men også lenger aust, t.d. i buddhismen, ser vi at bøn har med kropp å gjere. Det har berre blitt utydeleg for oss nordeuropeiske protestantar, fordi vi til dei grader har flytta trua inn i sjela. Så uvande er vi med å gi trua kroppslege uttrykk at vi må tenke oss godt om før vi vågar å knele, korse oss eller løfte hendene.

         For meg har møtet med islam bidratt til at eg har fått meir kontakt med kroppen når eg bed. Kontakten med katolsk kristendom og kristne meditasjonsrørsler har bidratt i same lei. I meditasjonssamanheng er det som misforståeleg blir kalla "Allahstillinga" - å bøye heile seg, med panna mot golvet - kjent for å gi pusten friare rom enn noko anna kroppsstilling. Ikkje rart muslimane kjenner at det er godt å be!

         Også når det gjeld fasten, kjenner eg at islam utfordrar meg til å finne tilbake til ein meir kroppsnær åndelegdom. For kristne - i alle fall for protestantar - er fasten i beste fall ei åndeleg førebuing til Jesu liding, samt nokre pengar til Kirkens Nødhjelp. For muslimar handlar det om kroppsleg fråhald frå soloppgang til solnedgang ein månad til ende, og fellesskap og glede når fasten blir broten. Den kroppslege fasten har også ei åndeleg side, med dagleg Koranlesing. Når du spør ein muslim kva fasten tyder, oppdagar du ofte at det også handlar om solidaritet: Ved frivillig å avstå frå mat og drikke kan vi lettare leve oss inn i deira situasjon som ikkje har det kroppen treng for å leve.

         For meg har møtet med islam utfordra meg til å leite opp att gamle kristne fastetradisjonar, som å avstå frå kjøtmat og luksusforbruk i fastetida. Mange har erfaring med at berre eit lite brot med våre kroppslege vanar kan sette igong mange tankar om korleis vi lever til vanleg. Her har muslimane noko å lære oss - noko som ligg der som ei felles erkjenning i mest alle religionar: Først når vi engasjerer kroppen vår, får Gud tak i heile livet vårt.

 

Kvardagslege moralspørsmål

Lat meg gå frå bøn og faste til spørsmål om korleis vi ser på kvardagslege moralspørsmål. I saker som har med livsstil og moral å gjere, kan eg kjenne at islam rører ved spørsmål som er både uavklara og kontroversielle i den kristne tradisjonen, eller minner meg om vår kristenkulturelle fortid. Hos oss har kulturutviklinga dei siste tiåra gått så fort at vi har gløymt at norsk, kristen kultur for berre eit par generasjonar sidan til forveksling likna på det som no synest framandt og skremmer oss ved dei "muslimske" kulturane. Det er faktisk ikkje muslimane som har funne på at "menn er kvinners formyndere", slik det er formulert i den norske koranomsettinga (Koranen 4.38). Paulusbreva har dessverre like bydande ord om kvinna si underordning som Koranen. Muslimane har ikkje eingong funne på sløret eller skautet. Paulus var ein varm talsmann for kvinneleg tilsløring i gudstenesta, og i norsk kristen kultur var skautet langt inn i vårt eige hundreår eit sjølvsagt teikn på kvinneleg sømd. Heller ikkje kjønnsdelte klasser i skulen, eller skiljet mellom kjønna i den sosiale omgangen, er det muslimane som har funne på, og systemet er elles langt frå einerådande i dei muslimske kulturane. Sjølv i Oslo gjekk gutar og jenter i skilde klasser heilt til femti- eller sekstitalet, og skulegarden hadde ei skarp delingslinje mellom gute- og jentesida. Heller ikkje er muslimane åleine om å meine at ein bør dekkje til kroppen sin og kle seg anstendig. Om vi synest muslimane gjer for mykje ut av dette med slør og påkledning, skal vi hugse at det er enorme forskjellar når det gjeld påkledningsreglar også innanfor islam - frå vandrande kvinnetelt i Afganistan, via lette og luftige skaut som er hovudregelern, til topplause muslimske kvinner i Vest-Afrika. 

         Eg trur vi kan ta kva eksempel vi vil frå muslimane sine hjartesaker. I svært mange tilfelle vil vi finne at dei er  dublettar av meir eller mindre ærerike hjartesaker på kristen side. Så kva er kultur og kva er religion i møtet med muslimar som har sterke meiningar om slike spørsmål? 

         Og kva svarer vi? Kan eller vil vi som kyrkje gi eintydige svar?  Vi kan ikkje det. Nokre vil hevde dei hallesbyske hjartesakene, og fort bli einige med muslimane om det meste. Andre av oss vil hevde at det er liberalitet og likestilling som er dei mest ekte kristne fruktene. Om vi synest at dei tradisjonelle standpukta i desse sakene er problematiske, har vi det same problem med våre eigne heilagskrifter som muslimane har med sine. Det handlar om skrifttolking i begge høve.

         For oss som kyrkje blir spørsmålet om vi kan eller vil gi eintydige svar på dei utfordringane muslimane gir oss i spørsmål om alkhol, påkledning, kjønnsroller eller samlivsformer. Kanskje treng vi på begge si"velbegrunnet uenighet" - eit uttrykk som har blitt brukt i kyrkjedebatten om homofilt samliv.

 

Tru, politikk og valdsmakt

Også på det meir politiske området kan møtet med islam bli eit utfordrande møte med oss sjølve. Vi tenkjer ofte at islam og kristendom er grunnleggande ulike når det gjeld synet på religion og politikk. Muhammad sameinte åndeleg og verdsleg autoritet, medan Kristus forkynte eit rike som ikkje er av denne verda, og avslo alle freistingar til å søkje politisk makt. Også i jødedommen er skiljet mellom konge og profet langt skarpare enn i islam. Muhammad kunne gå til strid med våpen i hand for dei svake si sak, eller løfte sverdet mot trua sine fiendar når han såg det nødvendig. Kristus bad Peter stikke sverdet i slira, med orda at den som grip til sverd, skal sjølv falle for sverd. I dei første to-tre hundreårat var det like utenkjeleg for dei kristne å gjere soldatteneste som å vere vognkøyrar på sirkus - eller bordellvert.

         Men kor ulike er dei to religionane når alt kjem til alt? Etter at kristendommen vart Romarrikets religion, har den urkristne pasifismen blitt oppgitt til fordel for tanken om den rettferdige krigen. Idéane om rettferdig krig, i kristendom og i islam liknar, til forveksling på kvarandre. I begge tradisjonane finst det klare reglar for når ein kan gripe til sverd og når ein ikkje kan gjere det. Begge er like fredsæle i teorien, men kan også vere like krigerske i praksis. Kristne har for det meste vore eit hakk verre. Då kristne korsfararar tok Jerusalem i 1099, massakrerte dei både jødar og muslimar. Då den muslimske hærføraren Saladdin tok Jerusalem tilbake i 1187, skjedde det mest utan blodsutgyting. Islam har ei lang og ærerik historie når det gjeld fredsæl religionspolitikk, med det muslimske Spania i mellomalderen som eit høgdepunkt.

         Idag ser det kanskje annleis ut. Eg blir ikkje oppbygd av emblemet til Det muslimske brorskap, ei av dei store muslimske vekkingsrørslene i vårt hundreår, der to sverd vaktar Koranen, saman med eit Koransitat om å mobilisere mot fienden. Men eg er heller ikkje glad for Den norske kyrkja sitt skjold og våpen, det såkalla Olavsmerket der korset er kransa av to økser. Det er rett nok Olavs martyrøkser vi ser. Men han som fall for øks, hadde sjølv løfta øks mot andre i sitt kristningsverk. Med  sin likskap med riksvåpenet gir Olavsmerket også klare assosiasjonar til statskyrkjetradisjonen i Norge.

         Om vi vil utfordre muslimane når det gjeld koplinga av religion og politikk, og bruken av våpen i Guds namn, sit vi i glashus - som statskyrkekristne, og som del av ei verdsvid kyrkje som enno har mykje blod på hendene. Når vi så gjerne vil gi muslimane svarteper i speleg om religion, makt og vald - er det ikkje då vårt eige mørke ansikt vi møter?

 

Religion og politikk i det nye Norge

 

I den nye fleirreligiøse situasjonen som vi har fått, er vi som statskyrkjekristne utfordra til å tenkje igjennom kva vi sjølve meiner om tru, politikk og valdsmakt. Synest vi det er rett å ha eit feltprestkorps der prestane går med kors på jakkeslaget, og pistol i beltet når dei er i FN-teneste? Eller når det gjeld tru og politikk, korleis tenkjer vi at den kristne kulturarven skal forsvarast - med ånd, eller med lova sine bokstavar?

         Det siste spørsmålet har blitt aktualisert med det nye kristendoms- og religionsfaget i grunnskulen, som skal vere obligatorisk for alle. Muslimane og dei andre religiøse minoritetane er opne for å lære om den kristne kulturarven, men reagerer på at det ikkje skal vere mogeleg å få fritak frå eit fag som dei meiner er meir eit utvida kristendomsfag enn eit reelt fellesfag. Om dette er det mange meiningar. Men er det ikkje ein soleklar rett for minoritetar å kunne seie nei dersom dei ikkje er trygge på det som majoriteten vil ha dei med på? Kva ville vi meine, om vi var kristen minoritet i eit muslimsk land, og måtte sende borna vore til eit "utvida islamfag" som var obligatorisk for alle? Ville vi ikkje kjenne at religionsfridommen var truga? 

         Sjølv meiner eg at vi med læreplanen for det nye faget har kome langt i retning av noko som kunne bli eit reelt fellesfag - eit som let elevane få oppleve både kristendommen og dei andre livssyna og religionane »som levende kilde til tro, moral og livstolking» (Læreplanen av 1997, Felles mål). Men eg har ikkje lov å bestemme kva dei som er i minoritet skal meine, i ei sak som er så kjenslevár som denne.

         Både i denne saka og andre er vi som kyrkje utfordra til å tenkje igjennom kva kristendommmen skal vere her hos oss. Skal kristendommen vere ein slumrande, folkeleg kulturarv som politikarane vaktar, eller heller ei levande tru som er kulturkritisk og vaken? Dei fleste av oss seier vel som Ole Brumm: Ja takk, begge delar. Men vi må slutte å tenkje at den kristne kulturarven sameinar alle i dette landet. Sjølv har eg presteerfaring frå Paulus kyrkje på Grünerløkka, i ein bydel der kanskje berre knapt halvparten tilhøyrer Den norske kyrkja. I ein slik situasjon blir det lettare å sjå at framtidas kyrkja må vere eit sjølvstendig trussamfunn, som vågar å utfordre samfunnet omkring seg, men som veit at ho liksom dei andre trussamfunna berre har ordet sine våpen og trua sitt skjold å gå fram med. Slik er vilkåra for kyrkjesamfunna i dei fleste land, som ikkje har eit statskyrkjesystem som vi.

 

Å ville kvarandre vel

 

I samtalen med muslimane er vi utfordra til både å ta tak i religionspolitiske spørsmål av det slaget eg har antyda, og å dele trua med kvarandre i meir åndsfylte møte. Somme tider kan det politiske og det åndelege gå hand i hand. Lat meg avslutte med eit døme på det, frå eitt av møta i Kontaktgruppa for Den norske kyrkja og muslimane. Våren 1995 sat Kontaktgruppa benka rundt bordet i møterommet til ein av Oslo sine pakistanske moskéar.  Imamen opna - slik skikken er - møtet i namnet til den nåderike og miskunnsame Gud, med resitasjon frå Koranen og med bøn. (Den same imamen hadde elles tre år før gjesta Paulus kirke under ei julegudsteneste, etter eige ønskje. Det var elles også han som nyleg uttrykte glede over KrF sin framgang i valet).

         Vi andre sit andektige og ventar på at "sjølve møtet" skal byrje. Så skjer det at imamen bøyer seg over mot møteleiaren og kviskrar han noko i øyret. Det viser seg at imamen har kome i tankar om at også vi kristne må få be ei bøn for møtet, og han spør oss om vi vil. Det vil vi, og vi ber Gud velsigne møtet, i Jesu namn. Det skulle tatt seg ut om vi sa nei til å be, fordi vi var usikre på om dette kunne nærme seg religionsblanding eller noko anna farleg! For meg var imamen sin invitasjon eit uttrykk for tillit og vennskap. Slike invitasjonar må vi kunne svare på frå hjartet, og leve ut den trua som muslimane ventar å finne også hos kristne. 

         Det vart eit godt møte. Vi drøfta vanskelege saker, som handla om å vege kristne og muslimske interesser mot kvarandre i spørsmålet om religionundervisninga i skulen. Vi tok også opp nokre kjenslevare spørsmål om situasjonen for kristne minoritetar i muslimske land. Det var mogeleg å gjere det - kanskje fordi vi som representerer den kristne majoriteten har vist forståing for muslimane sine interesser som minoritet her hos oss, og fordi vi over tid har bygd opp tillit til kvarandre. Vi trur at vi vil kvarandre vel. Då kan vi våge å snakke med kvarandre også om det som er vanskeleg, og som vi kan vere nokså ueinige om.

         For den som vil andre vel, er ingenting umogeleg. Og når vi møtest ansikt til ansikt, då kan små under skje.

Oddbjørn Leirvik