Oddbjørn Leirvik:

 

ETISK GRUNNGIVING FOR MILITÆRNEKTING.

Undervisning / innleiing til samtale på Krigsskolen 20.2.98

 

 

Det er ei ganske stor utfordring for meg å stå her og snakke til dykk på Krigsskolen. Eg har aldri før stått ansikt til ansikt med ei militær forsamling. De representerer ein mannskultur, etter kvar også kvinnekultur, som er heilt ukjent for meg.

            Eg er militærnekter, de utdannar dykk til ei teneste i militæret. Både de og eg er opptatt av etiske spørsmål. Den avgjerande forskjellen på meg og dykk er at vi reflekterer etisk innanfor to ulike horisontar. Min etiske refleksjon, og mi religiøse overtyding, har ført til at eg har stilt meg utanfor det militære systemet. De har valt motsett. Sjølv om det er lenge sidan den norske forsvaret har brukt øydeleggande makt mot nokon, er de prinsipielt opne for at valdeleg konfliktløysing somme tider kan vere nødvendig - i praksis i regi av ein forsvarsallianse der USA har det siste ordet, eller i regi av FN. De er villige til å gjennomgå den utdanning, våpentrening og disiplinering som er nødvendig for å bli ein god militær. Det finst store forskjellar å bruke militær makt på, og eg vil ikkje undervurdere den etiske refleksjonen som finst innanfor det norske forsvaret (eller «fredsorganisasjonen», som eg forstår at de no helst vil kalle dykk). Men: det systemet de er ein del av, set visse grenser for kva etiske spørsmål det er meiningsfullt å stille. De har valt å godta at det det er nødvendig å ruste seg militært for fred, og det med våpen som er konstruert for å drepe.

            Eg har valt det motsette: Eg har valt å ikkje vere del av dette systemet. Eg nekta militæret då eg var 20 år, i kjølvatnet av 68-opprøret. For meg var det å nekte militæret ein del av ein langt meir omfattande protest mot den måten den rike, vestlege verda trygga sine interesser på.  Det var også ein protest mot masseøydeleggingsvåpena - som vår forsvarsallianse framleis har rikelig av, og prinsipielt godtar førstebruk av. I løpet av 70-åra modererte eg synet mitt ein del. Eg vart engasjert i solidaritetsarbeid for frigjeringsrørsler i den tredje verda - i Palestina og i Latin-Amerika. Eg fekk etter kvart "forståing for" at undertrykte folkegrupper kunne ty til væpna opprør mot det imperialistiske systemet som eg sjølv hadde blitt sterkt kritisk til.

            Så kunne ein kanskje tru at eg snart tretti år seinare ville ha blitt nyansert nok til å sjå at også eit norsk forsvar vil kunne føre ein rettferdig krig - med fredsbevarande eller fredsstiftande formål. I staden har det motsette skjedd med meg. Eg har funne å måtte halde fast ved min ungdoms pasifisme.

            På 80- og 90-talet har eg arbeidd mykje med religionsdialog, spesielt det som har med møtet mellom kristendom og islam å gjere. Eg har tatt inn over meg den nye globale røyndommen, der religionen i stigande grad blir ein motiverande eller eskalerande faktor i nasjonale og internasjonale konfliktar. Som teolog og prest har eg blitt utfordra til å spørre kva som er kristendommen sitt særmerke når det gjeld synet på vald som konfliktløysing.

            Dei fleste kristne aksepterer teorien om den rettferdige krigen - ein måte å tenke på som liknar til forveksling på moderate utgåver av tanken om den heilage krigen i islam. Den norske kyrkja baserer seg på lutherske vedkjenningsskrifter der krigføring og dødsdommar - «i samsvar med retten», som det heiter - blir framstilt som noko einkvar kristen med godt samvit kan gjere, på linje med det å gifte seg eller gjere forretningar. At kyrkja sin Meister var ein heilt konsekvent ikkje-valdsforkjempar, er det få som legg noka avgjerande vekt på.

            Eg skal kome tilbake til kva eg meiner kyrkja må stå for i desse sakene. Men lat meg først få antyde nokre allmennetiske resonnement som ikkje er avhengige av ei bestemt tru. Det er då heller ikkje berre kristne som nektar militæret. Eg skal knytte dei korte refleksjonane mine til dei kjende modellar som regeletikk, dydsetikk og konsekvensetikk.

            Regeletikken spør etter normer som må gjelde i einkvar situasjon. Bodet "Du skal ikkje drepe" kan vere ei slik norm. Ein del etikarar vil hevdar at bodet om ikkje å drepe er sjølve fundamentet for all etikk. Kvekarane - det einaste kyrkjesamfunnet som er konsekvent pasifistisk - taler om «det av Gud» i eitkvart menneske, som ingen har lov til å røre. Den jødiske ikkje-valdsfilosofen Emmanuel Levinas hevdar at allt etikk handlar om å respektere det nakne, sårbare ansiktet til den Andre. Det slår meg at mange som legitimerer øydeleggande vald som konfliktløysing skjermar seg mot det nakne ansiktet; som når ein drar ei hette over hovudet til den dødsdømde, eller som når ein i moderne, «kirurgisk» krigføring effektivt skjermar seg mot ansikta til dei ein eventuelt tar livet av. Slik oppstår det eit synsbedrag: propagandaen om presisjonsbombing under Golfkrigen var så effektiv at få hugsar at over hundre tusen irakiske soldatar, samt ein god del sivile, vart drept.

            Eg trur at denne skjerminga mot ansiktet viser at vi alle veit at vi bryt eit fundamentalt bod når vi tar liv. Sjølv tenkjer eg også at vi gjer vald på oss sjølve når vi opnar oss for tanken å ta liv. Det har med dydsetikken å gjere. Dydsetikken handlar om korleis vi vernar om det gode i oss, og demmer opp for det vonde. Vi må sjå kva våre grunnleggande val og våre handlingar gjer med oss som menneske. Eg har alltid tenkt (det er mogeleg eg tar feil) at eikvar militær opplæring flyttar nokre grenser i den som går inn i systemet. Sjølv om det uttalte målet i ein anstendig forsvarsorganisasjon er å hindre at liv blir tatt, venner ein seg likevel seg til tanken det kan vere nødvendig ikkje berre å øydelegge materielle strukturar, men også å ta liv i gitte situasjonar.

            Som militærnektar vil eg hevde at det er ein illusjon at fredelege samfunn kan skapast ved våpenmakt. For våpena flyttar nokre grenser i folk flest som det er vanskeleg å flytte tilbake når ein aktuell konflikt er over. Ein ikkje-valdskjempar som Gandhi hevda at dei midla vi brukar i kampen må stå i forhold til dei måla vi når. Som ikkje-valdeleg dydsetikar hevda Gandhi at det berre er gjennom konsekvent ikkje-vald at våre iboande aggressive tendensar kan temmast, slik at ein kan byggje eit forsona samfunn med berekraftig fred.

            Ein tredje etisk modell finn vi i konsekvensetikken. Regeletikken handlar om normer, dydsetikken om personlege kvalitetar. Konsekvensetikken tar høgde for at etikken ikkje berre har med allmenne normer og personlege motiv å gjere. Den spør etter konsekvensane av handlingane våre. Eg reknar med at de som fredselskande militære vil meine at nettopp for å hindre at nokon tar liv, må vi kunne ruste oss med våpen, som ei utvida form for polititeneste. Sjølv vil eg  innrømme at det er konsekvensetikken som gjer det vanskelegast å grunngi militærnekting. I gitte situasjonar, og på kort sikt, kan det hende at konsekvensane av å avstå frå vald samla sett er meir øydeleggande enn det å konfrontere ein valdeleg fiende med fiendens eigne våpen.

            Men konsekvensetikken kan også snuast til eit resonnement for militærnekting. For meg er det ein dramatisk konsekvens av å velge våpenteneste at ein dermed gjer seg avhengig av eit globalt, militært-industrielt kompleks og ei militær supermakt som ikkje synest å kjenne moralske grenser. Sjølv den mest fredsæle argumentasjon for humanitær intervensjon, til fordel for hjelpelause offer, er ein argumentasjon på eit større system sine premissar. Til det systemet høyrer innordning under dei globale strategiane til den for tida einaste supermakta, USA (som ikkje berre har intervenert humant i Bosnia, med brutalt i Panama og Golfen for ikkje å snakke om Vietnam, om nokon hugsar så langt tilbake). Eg har liten tillit til dette systemet. USA er klar til å gripe inn mot dei kjemiske våpena til Saddam, med eller utan støtte frå Tryggingsrådet. Men at ingen i Vest for alvor vil utfordre atomvåpena til Israel, viser etter mitt syn kor kynisk og partisk USA og vår forsvarsallianse er.

            Det har også med økonomiske interesser å gjere. Medan dei mest etisk reflekterte militære taler om global fredsskaping, følgjer våpenindustrien sine eigen amoralske dagsorden. Å nekte militæret er å seie nei til heile dette militær-industrielle komplekset.

            For meg er spørsmålet om militærteneste likevel ikkje noko lett spørsmål. Eg ser at allmennetiske resonnement kan peike både i den eine og den andre retning. Til sjuande og sist er det eit val, ei tru og det eg vil kalle ein forbildeetikk som ligg i botnen for mi militærnekting. Eg vél å tru at det vonde kan avvæpnast utan våpen, - slik Jesus, Gandhi og Martin Luther King har trudd og levd det, med sine eige liv som innsats. Det er ei tru som ofte blir motsagt av mi eiga fornuft. Heller ikkje veit eg alltid om eg er reide til å følge etter forbilda mine og ta dei personlege konsekvensane av ein radikal ikkje-valdsfilosofi. Likevel trur eg at at ikkje-vald er den djupaste visdommen. Og eg kan ikkje vere del av eit system som overdøver denne innsikta. Eg kan det ikkje for min eigen del - og eg kan heller ikkje akseptere at kyrkja er er ein del av dette systemet. For det er mi overtyding og mi tru at kyrkja er kalla til heilt konsekvent å vitne om den ikkje-valdelege forsoninga - sjølv om det skulle verke ufornuftig for folk flest.

            Kyrkja har sin identitet frå ein som konsekvent avsto ikkje berre frå sjølv å løfte våpen, men også å bli forsvart av andre. Jesu ikkje-valdsstandpunkt handla ikkje ikkje om å vike unna konflikter. Jesu provoserte samtida si sterkare enn nokon annan. Han var ikkje berre mild, men kunne vere rasande på deira vegner som vart trakka på. Men han var - så langt vi kan sjå - heilt konsekvent i sitt ikkje-valdsstandpunkt. Heile Jesu liv og forkynning er prega av ein djup innsikt i valdens spiral: den som grip til sverd, skal sjølv falle for sverd. Dei første kristne tok Jesu ikkje-valdelege innsikter på ramme alvor, og mange av dei betalte liksom Jesus med sitt liv for sin ikkje-valdelege konfrontasjon av det romerske imperiet. I dei første to hundreåra var det utenkjeleg at ein kristen kunne vere soldat. Av dåpsreglar frå byrjinga av 200-talet kan vi sjå at det var like utenkjeleg at ein dåpskandidat var soldat som at han var bordellvert, gladiator eller vognkøyrar på sirkus. Så, etter at ein del militære likevel kjem inn i kyrkjelydane, og særleg etter at kristendommen blir Romarrikets religion på 300-talet, skjer det store skiftet. Kyrkja blir ein del av den rådande makta, og kyrkjeleiinga i Vest forlét forbausande fort sitt ikkje-valdelege standpunkt. Kyrkjefaderen Augustin formulerer dei første teoriane om den rettferdige krigen. Derifrå går det ei nokså ubroten linje fram til Martin Luther og vårt eige, statskyrkjelege system - der prestar i militær uniform og med våpen er ein del av dagens orden.

            Dette er den historia Den norske kyrkja er ein del av, og som ho ikkje protesterer mot. Eg protesterer - fordi eg trur at kyrkja er kalla til ikkje-valdeleg motstand og ikkje-valdeleg fredsteneste. Eg kan forstå at folk utifrå ein allmennetisk refleksjon eller politisk pragmatisme gjer eit anna val enn meg. Men eg må tilstå at eg har store problem med å forstå eller akseptere at kyrkja nokon gong kan velsigne våpenmakt. Kyrkja er ikkje kalla til å representere den allmenne fornufta. Kyrkja er kalla til å vitne om ein anna slags visdom - som mange i verda synest er tåpeleg. Kyrkja er forplikta av Han som valde å elske fram forsoning utan å bruke øydeleggande makt mot andre.

            [Det kostar meg noko å seie dette - ikkje berre fordi eg er i minoritet i kyrkja, men også fordi de som representerer Forsvaret både har alle ressursane og den rådande folkemeininga på dykkar side. Det minste eg og alle militærnektarar må kreve, er at de respekterer forbilda våre. Dei siste vekene har vi militærnektarar opplevd at Forsvaret har krenka våre forbilde, gjennom dobbelsidige annonser der Gandhi og Martin Luther King blir brukt til å verve folk til fredsteneste. Eg forstår og respekterer at norske militære meiner alvor når dei kallar til fredsteneste. Men Forsvaret må respektere at det finst to fundamentalt forskjellige måtar å arbeide for fred på. Lat oss derfor få ha Gandhi og Martin Luther King i fred somvåre forbilde.]