Det som ikkje kan lånast av andre

 

Preike i Paulus kirke på siste søndag i kyrkjeeåret, 24. november 2002

Preiketekst: Matteus 25:1-13 (likninga om brudejentene).

 

Salmar:

 

618:1-3,  618:4-6, 14:1-4, 19            

253, 640, 639, 259

 


 

Det er ikkje sikkert kristendommen er ein udelt hyggeleg religion. Det er nok av dei som synest at kristendom, eller all religion for den saks skuld, er ganske uhyggeleg.

 

Det er ikkje eingong sikkert at vi utan vidare ville synest at Jesus var ein hyggeleg fyr, om vi hadde truffe han på landevegen i Galilea eller i Jerusalems gater. Evangelia tyder tvert imot på at han kunne framstå som ein ganske så provoserande type. Som når han smeller til med uhyggelege fortellingar som endar med at halvparten blir tatt inn til bryllupsfest medan den andre halvparten blir ståande utanfor i mørket og hamre fortvilt på stengde dører. Innanfrå svarer brudgommen: "Sannelig, jeg sier dere: Jeg kjenner dere ikke."

 

Og ingen treng vere i tvil om at det er den evige dommens dag Jesus på denne skremmer oss med. Seinare spann den overspente visjonæren Johannes vidare på skremmebileta, slik dei blir måla for våre auge i Bibelens siste bok: "Salige er de som vasker sine klær, så de får rett til å spise av livets tre og gå gjennom portene inn i byen. Men utenfor er hundene og trollmennene og de som driver hor, drapsmennene, avgudsdyrkerne og alle som elsker løgn og taler løgn."

 

Er eg utanfor eller innanfor? Kva er eigentleg kriteriet? Skal vi ta det bokstaveleg når Bibelen taler om utanfor eller innanfor? Eller handlar det om provoserande bilete som skal vekke oss?

 

No er ikkje Jesus åleine om å bruke skremmebilete. Også Buddha, som stadig fleire i Vesten synest er ein hyggeleg fyr, kunne ta skremmebilete i bruk i si forkynning. Og det dreier seg ikkje alltid om kven som er utanfor eller innanfor. Den grunnleggande bodskapen handlar snarare om å vere vaken. Både Buddha og Jesus kallar med streng stemme sine tilhøyrarar til å vere moralsk vakne og bli åndeleg opplyste, så dei ikkje skal bli offer for sløvande illusjonar og gå seg vill i eit formørka sinn.  

 

Om vi skal få ei meining ut av skremmebileta, må vi prøve å få tak på kva som står på spel når det i evangelia eller buddhistiske tekstar talest om lys som kan slokne.

 

I japansk zen-buddhisme finst det ei fortelling om ein blind mann som hadde besøkt ein venn og fekk tilbod om å få med seg ein lampe på heimvegen. "Eg treng ingen lampe", sa han, "mørke eller lys gjer ingen forskjell for meg." Eg veit at du ikkje treng lys for å finne vegen", svarte vennen, "men om du ikkje har lys, kan nokon løpe på deg. Så ta no denne lampen." Den blinde drog av garde med lampen, men han hadde ikkje gått langt før nokon sprang rett på han. "Sjå deg for kvar du går", ropte han irritert til den framande, "kan du ikkje sjå denne lampen!" "Lyset ditt er brent ut, broder", svarte den framande. (Frå Notto R. Thelle: Zen. Lyden av én hånd, Oslo 2001, s. 57).

 

Zen-likninga minner oss om at det å halde sitt lys levande ikkje berre handlar om å berge vårt eige liv. Om vårt indre lys sloknar, er det desto større fare for at vi også skadar andre. Den same innsikten hadde Jesus. Også han talte om åndeleg blindheit: "Kan vel ein blind leie ein blind? Vil då ikkje begge falle i grøfta?" (Lukas 6:39).

 

Alle Guds sendebod åtvarar oss om at vi kan bli åndeleg blinde, til skade for både oss sjølve og andre. Bilete av dei som sovnar i ventetida handlar om det same, nemleg at vi alle står i fare for å bli moralsk og åndeleg sløve, før vi veit ordet av det. Derfor formanar Jesus oss til vakent å halde rekneskap over vårt liv. På denne siste søndagen i kyrkjeåret, som blir kalla domssøndagen, er det nærliggande å tenke på Henrik Ibsens ord å halde dommedag over oss sjølve, i ein dagleg strid med våre indre troll:

 

Å leve er -- krig med trolle
i hjertets og hjernens velv.
Å digte
, -- det er å holde
dommedag over seg selv (Frå samlinga Digte, 1871).

 

Jesus skremmer oss, javel. Men livet sjølv er skremmande. Skremmande lett er det å bli troll istadenfor menneske. Skremmande er den nærliggande sjansen til å lure både seg sjølv og andre inn eit mørke som vi ikkje finn ut av igjen. Skremmande lett er det å sovne, -- åndeleg, moralsk og politisk. Skremmande lett er det å slokke sitt og andres blafrande lys.

 

Umiddelbart verkar det hjartelaust at dei fem brudejentene som hadde tatt med seg ekstra olje til lampane sine ikkje ville dele med dei andre fem. Men kanskje må vi ta inn over oss at det faktisk finst noko i livet som vi ikkje kan låne av andre. Det vi ikkje kan låne av andre, er det indre lys. Alle er vi fødde med ein indre flamme som har eit lys i seg som er Gud i vår sjel. Sløkker vi det lyset, kan vi kome til å miste vår sjel. Korleis skal vi då bli berga, om vi ikkje lenger har lys i oss?

 

Ingen av oss kan låne det indre lyset av andre. Vi må sjølve hegne om lyset og gi det luft til å puste i ved å opne sinnet for Gud. Ingen av oss kan låne moralsk integritet eller åndeleg opplysning av andre. Vi må ha det, nå fram til det sjølve.

 

Berre kvar for oss kan vi også elske og bli elska. For dette er evangeliet bak alle skremmebilete: Jesus går sjølv utanfor byporten for å elske heim igjen dei som har blitt ståande utanfor. Jesus sprenger sjølv dørene til dødsriket for å hente ut derifrå dei som har gått seg vill i det ytterste mørket. Lik ein bodhisattva gir avkall på nirvana for å hjelpe andre fram til opplysning, vender Jesus tilbake og avstår frå å gå inn til gudsrikets gleder før alle andre skapningar har blitt opplyst og frelst, -- om nødvendig gjennom reinsande skjærsild.

 

I alle religionar har mystikarane talt om den guddommelege lysgnisten som vi alle ber i oss, som ein refleks av det lysets rike vi kjem ifrå og skal vende tilbake til. Det er vårt personlege ansvar å halde lysgnisten levande, så vi ikkje går oss fullstendig vill og påfører både oss sjølve og andre uboteleg skade.

 

Men saman med oss går ein usynleg følgjesvein som aldri sløkker ein rykande veike men alltid prøve å tenne oss på ny. Han er oljen som vi kan tenne våre lampar med når vi har sovna. Somme tider er han streng med oss, andre tider mild -- alt etter kvar vi er i livet og kva vi treng akkurat no for å halde oss på Vegen.

 

I oss finst det guddomslyset som vi sjølve må gi næring til. Framfor oss går han som er verdas lys. Med oss har vi dåpens lys som til sist skal føre oss heilt heim.

 


Oddbjørn Leirvik