Oddbjørn Leirvik:

SPOR AV SKAPAREN
– i natur, menneskesinn og ansikt

Ein kristen-muslimsk dialog om Gud (saman med Nora Eggen),
Vestre Aker menighet 15.02.01

Dialog om Gud

Alle menneske som trur på Gud, har ei skapartru felles. Vi kan ha ulike forestillingar om Skaparen, men vi deler trua på ei guddommeleg skaparkraft og ein god vilje bak alt som er til.

I kristen teologi taler vi ofte om "den naturlege gudserkjenning". Det er ein tanke som kristne og muslimar er felles om. Muslimar seier ofte at det er "heilt naturleg" å vere muslim – eit menneske som overgir heile seg til Gud og underordnar seg Hans vilje. Kanskje er det noko djupt fellesmenneskeleg i den kroppslege refleksen vi har i oss på tvers av religionsgrensene, at vi bøyer ikkje berre sinnet men også kroppen inn under ei høgare makt. Muslimane viser det kanskje tydelegare, med å bøye heile seg med panna mot golvet i bøn. Men den kristne knelinga handlar om det same. Religionshistorisk sett er det sannsynleg at Muhammad møtte både jødar og kristne som bad på den måten muslimane bed i dag, ikkje berre knelande, men med heile kroppen bøygd i bøn. Vi kan finne den same måten å bruke kroppen på i møte med det heilage i buddhistisk samanheng, sjølv om buddhistar strengt tatt ikkje har noka gudstru.

Som muslimar og kristne kan vi tolke den trangen vi har til å bøye oss som eit spor av Skaparen i våre sinn og kroppar. Med dette utgangspunktet vil eg prøve å reflektere litt over kva fellesmenneskelege spor av Skaparen som finst i naturen, i sinnet vårt og i ansikta våre.

Spor av Gud i naturen

I Bibelen er det ein berande tanke at alt som rører seg og er til ber vitnemål om ei større makt. Guds under i naturen peikar utover seg sjølv, til ein uutgrunneleg skapande fantasi. Når Job etter si rettmessige klage omsider må bøye seg for Gud, er det nettopp med tilvising til Guds overveldande skaparmakt. Er det du som får regnet til å hølje ned? Er det du som har skapt krokodillen? Er det kanskje du som bøyer dei stolte i kne? Og Job må svare: No innser eg at eg ikkje kan forstå, men at eg likevel har sett noko av deg med eigne auge (Job 42.2-6).

Også Koranen finst det uttallege tilvisingar til Guds mange "teikn" i naturen og historia. I botnen ligg erkjenninga at alt som er til og alt det som henderpeikar utover seg sjølv, mot Ein som er større. Til Guds underfulle teikn høyrer også mennesket. I Bibelen finn vi ei spennande kopling mellom Guds under i naturen og det underfulle mennesket, i Salme 8:

Herre, vår Gud, kor herleg ditt namn er over all jorda,
du som har breitt ut din prydnad op himmelen! ...
Når eg ser din himmel, eit verk av dine fingrar,
månen og stjernene som du har sett der,
kva er då eit menneske, sidan du kjem det i hug,
eit menneskebarn, sidan du tek deg av det?

Og så kjem det, midt i lovprisinga av den veldige Gud:

Du gjorde han [altså mennesket] lite ringare enn Gud,
med ære og herlegdom krona du han.
Du sette han til herre over dine henders verk.


Mennesket speglar Guds stordom. Ikkje berre det vaksne og myndige mennesket, som på Guds vegne rår over naturen. Ifølgje salmisten har Gud"av munnen på småborn og spedborn" reist seg eit vern mot alle som nektar hans makt. Kanskje er det der Guds stordom speglar seg allar klarast, i eit spedborn sitt ansikt ...

Eg skal kome tilbake til spørsmålet om vi kan tale om Guds spor i menneska sitt ansikt, og korvidt jødar, kristne og muslimar kan tenkje likt om det. Men lat oss først tenkje litt over dei spora som Gud har sett etter seg i menneskesinnet.

Spor av Gud i menneskesinnet

Ser vi på korleis Bibelen og Koranen taler om Gud, finn vi mange spenningar i gudsbildet som er felles for jødedom, kristendom og islam. Eg trur det handlar om fellesmenneskeleg spor av Gud i menneskesinnet.

Eg tenkjer mellom anna på spenninga mellom den høge og utilnærmelege Gud, og den heilt nære Gud. Frå Bibelen kjenner vi desse gudsorda: "Så seier han som er høgt opphøgde, han som tronar evig og heiter Den Heilage: I det høge og heilage bur eg og hjå den som er knust og nedbøygd i ånda" (Jes. 57.15). I islam er sjølve den grunnleggande vedkjenninga at Gud er større enn alt som kan tenkast. "Allahu akbar" tyder nettopp at "Gud er større". I det såkalla tronverset i Koranen står det: "Hans trones herredømme omfatter himmel og jord, og å bevare dem koster ham intet besvær. Han er den Opphøyde, den veldige". Men samtidig taler Koranen om den heilt nære Gud, som er oss like nær som blodet som bankar i våre årar: "Vi har skapt mennesket, og Vi vet hvor hans tanker vandrer. Vi er ham nærmere enn halspulsåren" (50.16).

Ei anna spenning som vi finn i jødedom, kristendom og islam er spenninga mellom å frykte og elske Gud. Både i Bibelen og Koranen står bileta av Gud som den strenge dommaren side om side med forsikringa at Gud er den nåderike, den miskunnsame. Også denne spenninga i måten å oppleve Gud på trur eg er høgst allmennmenneskeleg. Eit kjend religionsvitar frå byrjinga av 1900-talet, Rudolf Otto, talte om det guddommelege som eit på same tid lokkande og skremmande mysterium (mysterium tremendum et fascinans).

Allereie i Koranens opningsbøn står tanken om den dømmande og nåderike Gud side om side: "Lovet være Gud, all verdens Herre – Ham, den Barmhjertige, den Nåderike, Ham, Herren over Dommens dag". Andre stader i Koranen står det om Gud at "Han vil tilgi den Han bestemmer, og straffe den han bestemmer. Gud har makt over alle ting" (2.284). Som kristne tenkjer vi ofte at muslimar har eit strengare gudsbilete enn det kristne. Er det slik? Koranen har mange åtvaringar om Guds dom, som ingen kan sleppe unna. Men kvart einaste kapittel i Koranen har som overskrift "I namnet til Gud, den nåderike og miskunnsame", og mange Koran-vers sluttar med omkvedet "Han er mild, tilgivende" (f.eks. 17.44).

Korleis balanserer så Bibelen tanken om Gud som dømmer og Gud som elskar? I Det gamle testamentet står profetane si domsforkynning side om side med forsikringa at dersom folket vender om, skal dei mest blodraude synder bli kvite som snø (Jesaja 1.18). I Det nye testamentet møter vi ein Jesus som tilgir synder på ein måte som var overveldande god for nokre, og provoserande raus for andre. Det er ein sentral del av den kristne vedkjenninga at Jesus tilgir på Guds vegner, og at Gud ved å reise Jesus opp igjen frå dei døde viste at hans nåde er sterkare enn hans dom. Jesus har vist oss ein Gud som er "nåde over nåde". Som det står i Johannesevangeliet: "For lova vart gjeven ved Moses; nåden og sanninga kom ved Jesus Kristus" (1.17). Men også i Det nye testamentet klare åtvaringar om dommens dag. I den eine augneblinken tilgir Jesus. I den andre skjerpar han Guds lov, og ropar ut: "Ikkje alle som seier til meg: Herre, Herre! skal koma inn i himmelriket, men dei som gjer det Far min i himmelen vil" (Matt. 7.21).

For meg står det slik at spenninga mellom den strenge og den nåderike Gud er felles for jødisk, kristen og muslimsk gudstru. Spenninga er spor av Gud i sinna våre, på tvers av religionsgrensene. Kan vi så gå eit steg vidare, og finne spor av Gud også i kvarandre sine ansikt? Og i kva forstand kan vi sjå Guds ansikt?

Spor av Gud i den Andres ansikt

I Andre Mosebok kap. 33 høyrer blir vi fortalt at Moses ein gong bad om å få sjå Gud. Men Moses får ikkje sitt ønskje oppfylt, – han må nøye seg med å få ein glimt av Gud bakfrå, står det. "Du kan sjå meg attantil, men andletet mitt kan ingen sjå" ... "for det mennesket som ser meg, kan ikkje leva" (2. Mos. 33.20-23). Men dette er ikkje alt som blir sagt om saka. Rett før står det: "Så tala Herren med Moses, åsyn til åsyn, som ein mann talar med ein annan" (2. Mos. 33.11). Frå Mosebøkene har vi også den aronittiske velsigninga som vi enno brukar i våre gudstenester: "Herren la sitt ansikt lyse over deg. Herren løfte sitt åsyn på deg og gi deg fred". Dei som skreiv Det gamle testamentet, har openberrt hatt samansette erfaringar med Gud: i den eine augneblinken meinte dei å sjå ein glimt av Guds ansikt, i neste augneblink forstod dei at dei måtte nøye seg med berre å sjå konturane av Gud bakfrå.

Dei som såg Jesus og trudde på han, meinte at dei hadde sett Guds ansikt klart og tydeleg framanfrå. I Johannesevangeliet seier Jesus om seg sjølv: "Ingen har nokon gong sett Gud; men den einborne Sonen, som er Gud, og som er i Faderens fang, han har synt oss kven han er" (Joh. 1.18). I Hebrearbrevet står det tilsvarande at Kristus er "ei utstråling av Guds herlegdom og biletet av han vesen" (Hebr. 1.3).

Den kristne vedkjenninga er at vi ser Gud heilt tydeleg i Jesus. Men samtidig spør eg meg sjølv: er det unikt for Jesus at han speglar Gud, eller finst spor av Gud i alle menneske sine ansikt? Bibelen taler jo om at vi alle er skapt i Guds bilde, og at eitkvart menneske er krona med Guds "ære og herlegdom" (Salme 8.6). Kvekarane taler om å sjå og å respektere "det av Gud" i alle menneske. Det er bibelsk tale. I 1. Johannes’ brev står det: "Den som ikkje elskar sin bror som han har sett, han kan heller ikkje elske Gud som han ikkje har sett ... Den som elskar Gud, må også elske sin bror" (1. Joh. 4.20-21).

Personleg tenkjer eg at også dette høyrer med til Skapartrua, at den Høgste har sett spor etter seg i menneskeansikt – i augene våre, i det opne ansiktet til eit spedbarn, i det sårbare ansiktet som vi alle har bak maskene, i rynkene til eit menneske modna av livserfaring.

Kan jødar, kristne og muslimar tenkje slik saman, at ansikta vår speglar noko av Gud? I alle fall er det ein jødisk filosof som har inspirert meg til å tenkje slik. Den fransk-jødiske tenkjaren Emmanuel Levinas er kjent som "ansiktet sin filosof". Han taler om at all etikk og all religion blir til i det nakne møtet med "den Andre". For Levinas har den Andre sitt "ansikt" – liksom Gud – både noko fascinerande og noko skremmande ved seg. Det er noko ved ansiktet som stiller meg til ansvar, seier Levinas – nesten som eg skulle stå ansikt til ansikt med Gud: "Det vidunderlige ved ansiktet er at det sier, det sier: nød, sårbarhet, det ber, bønnfaller meg om hjelp, det setter meg under ansvar".

Gud blir synleg, seier Levinas, når han "avtegner sporet av det uendelige i den Annens ansikt." Levinas sukkar med ord som minner om Det nye testamentet: "Gud, guden, det er en lang vei dit, en vei som går om den Annen. Å elske Gud er å elske den Annen ...".

Er så dette ei jødisk vedkjenning til Gud, eller ei kristen? Kan det også vere ei muslimsk vedkjenning? Mi tru er at det er det noko i ansikta våre som peikar utover seg sjølv, mot noko større, mot Gud. Dette trur eg også er religionsdialogen sin løyndom: Når vi lyttar kvarandre på tvers av trusgrenser, når vi er lenge nok saman til verkeleg å sjå kvarandre, då kan vi sjå spor av Gud i den andre sitt ansikt. Vi ser at det er noko hos den Andre som opnar seg mot Gud.

Dialog om Gud