Oddbjørn Leirvik:

 

Folkekyrkje? Tja.

 

Innlegg på etterutdanningskurset til Det teologiske fakultet og Det praktisk-teologiske seminar, 18.8.98 (trykt i Nytt Norsk Kirkeblad 3: 1998 og 2: 2002).

 


 

Eg trur det er mange nivå i liva våre som spelar saman når vi prøver å formulere kva vi tenkjer om folkekyrkja. Kyrkjesyn, samfunnsyn og meiningane våre i utvalde hjartesaker verkar saman med erfaringar vi har gjort - som kyrkjearbeidarar og kyrkjemedlemmer. Også vår personlege legning trur eg spelar ei viss rolle.

         Om meg sjølv brukar eg å seie at eg kan vere folkeleg når eg får betalt for det. Det har eg så langt fått i ti år av mitt liv, som folkekyrkjeprest. Eg trivdest med det, og eg saknar det. Men dei erfaringane eg gjorde, var ikkje nødvendigvis representative for kva det vil seie å arbeide i den norske folkekyrkja no for tida. I takt med aukande pluralisme i kyrkje og samfunn, blir erfaringane våre med folkekyrkja meir og meir ulike. Samtidig blir uttrykksmåtar som «folkeleg» og «folk flest» stadig meir tømde for meining.

         Tidleg på åttitalet kom eg til Paulus menighet på austkanten i Oslo som prest med ei relativt folkekyrkjeleg sjølvforståing. Noko av det første eg var med på var å etablere det vi kom til å kalle ei «folkekyrkjegruppe», som eit slags skuggekabinett til det sitjande, meir tradisjonsorienterte soknerådet. Etter kort tid vart «folkekyrkjegruppa» vel å merke sjølv sokneråd. Saman med eit relativt liten flokk fekk eg vere med i ein spennande, men slitsam prosess i ein kyrkjelyd på austkanten som av mange ulike grunnar sleit tungt. I den tida eg arbeidde der, og seinare som vanleg kyrkjelydslem, har eg i lag med etter kvart mange andre fått sjå ein hardt pressa kyrkjelyd i byen langsamt vinne ny skapnad.

         For ordens skuld: Paulus menighet er framleis ganske oversiktleg som gudstenestefeirande kyrkjelyd - men fornya i form og profil. Er det så «folkekyrkja» som har fått nytt liv på Grünerløkka? I dag er det svært liten kontinuitet med det som før var, i ein bydel med stor mobilitet og få stabile tradisjonar. Berre omlag halvparten av innbyggarane i bydelen er nominelle medlemmer av Den norske kyrkja. Resten er frikyrkjelege, humanetikarar, konfesjonslause nyreligiøse, muslimar, eller utan noka livssynsmessig tilknytning.

         Likevel har «nye» Paulus menighet ofte blitt omtalt som «folkekyrkjeleg» - kanskje fordi mange har opplevd kyrkja som open mot det som rører seg i bydelen, og kyrkjedørene som opne for «folk flest» (på skalaen frå urbane intellektuelle til rusa folk i parken). Paulus menighet har engasjert seg i bydelsaksjonar av ulike slag, og opparbeidd ein betydeleg «street credibility». Dels gjennom samarbeidet med Emmaus, har Paulus kirke også fått eit ry som «dialogkyrkje».

         For meg har det betydd mest at nye slags folk har gjort kyrkjerommet til sitt eige - søkt musikken eller stilla der, funne eit rom for dialog og spritualitet i kyrkja, eller byrja å feire gudsteneste og gå til nattverd der. Det å byggje innanfrå - med det heilage rommet som sentrum - har vore det viktigaste arbeidet. Det har handla om leitande tru, om å bli deltakar i gudstenesta, om å gjenerobre rommet som sitt eige. Og det har handla om personlege livshistorier meir enn om bydelsidentitet. Det slår meg at det sjeldan er kyrkjas engasjement i lokalmiljøet eller andre gode saker i seg sjølv som gjer at folk kjem til kyrkjerom og nattverdbord. Her som andre stader kjem dei nye kyrkjegjengarane fordi noko i dei personlege liva deira får dei til å søkje Kristus, det heilage rommet og eit anna slags fellesskap.

         Sjølv har eg fått sjå det slik at folkekyrkja berre kan byggjast opp att ved å byggje nedanfrå - i dette tilfellet i ein bydel der folk ikkje er så redde for å vise sine sår, og innanfrå - ikkje utifrå ei fast «menighetskjerne», men med eit ope heilagrom som kraftsenter. Kanskje er de ei lokal folkekyrkje vi har fått vere med å bygge opp att. Men det har vore eit byggearbeid innanfrå, og med einskildmenneske som byggjesteinar - i ein kyrkjelyd med ein bestemt profil som har appellert til dei. Det slår meg at denne måten å byggje kyrkjelyd på minner ikkje så lite om det vi kjenner som  frikyrkjeleg kyrkjevekst.

         Også ein annan refleksjon trenger seg på: Når nye slags folk gjenerobrar kyrkjerommet - slik mange kyrkjelydar idag opplever at folk gjer - handlar det ikkje om å stadfeste sitt tilhøyrsforhold til «den fjerne kyrkje». Når kyrkjerommet først opnar seg, som eit utfordrande og tiltrekkande rom, er ikkje vegen lenger så lang fram til nattverdbordet. For stadig fleire er det eit anten-eller: anten ingen relasjon til kyrkja, eller opning for alt.

         Når eg no for tida ikkje arbeider som prest, merkar eg at blikket mitt på «folkekyrkja» blir meir distansert og kritisk. Som prestar ønskjer vi å vere alt for alle, i tråd med ei naturleg profesjonell interesse og eit gammalt paulinsk ideal. Det er då også både vakkert og djupt meiningsfull å kunne famne dei mange ved dåp og gravferd. Verre blir det om det famnande idealet blir kopla til tanken om at alle «eigentleg» er kristne, og at det er den kristne kulturarven som er sjølve det samanbindande elementet i den norske nasjonalidentiteten.

         Når eg idag kjem meir og meir i tvil om idealet å alltid skulle famne flest mogeleg, har det ingenting med ønskjet om ei «reinare» kyrkje å gjere. Dels har det samanheng med mine tankar om korleis kyrkjelydar kan få nytt liv, som levande fellesskap i eit pluralistisk samfunn. Dels har det si rot i politiske refleksjonar, og eit skjerpa medvit om majoritetsretorikken sine innebygde farar. For den norske kyrkja er ikkje berre lokal, ho er også ei nasjonalkyrkje.

         Også i det politiske rom er det rimelegvis det personlege blikket som formar synet mitt på folkekyrkja. Mitt engasjement i religionsdialog har gjort meg meir vár for farane ved talen om «den kristne kulturarven», som ofte blir brukt som eit skjold mot det framande. Ein seinmoderne klassikar frå den folkekyrkjelege periferien er Rolv Wesenlunds tale på Sjømannsmisjonen i 1990, der han mana til åndskamp mot islam, betre kristendomsundervisning i skulen og forsvar for det han kalla «vår norske, protestantiske tro». Skal den lutherske kyrkja i Norge sjå seg sjølv som nasjonal kulturarvsforvaltar, på folkefleirtalets ofte tvilsame premissar - eller skal vi heller sjå vern om minoritetsinteresser som det kristne idealet?

         I prosessen fram mot det nye kristendoms-, religions- og livssynsfaget (som både tilhengarar og kritikarar yndar å kalle det nye kristendomsfaget) har ikkje kyrkjeleiarane gitt den som er opptatt av religionsfridom i eit fleirreligiøst samfunn mykje å glede seg over. Dei kyrkjelege høyringsfråsegnene var jamt over einsidig opptatt av korleis ein kunne sikre at alle elevar skulle få ei solid og obligatorisk kristendomsundervisning, som likna mest mogeleg på det gamle kristendomsfaget. Nesten ingen la avgjerande vekt på foreldreretten, eller den religionsfridommen som Norge gjerne vil forsvare utanlands. Den norske kyrkja (den liberale delen inklusive) let seg ruse av utsiktene til eit fag som kunne gi omfattande kulturarvsformidling til alle, og samtidig opne eit visst rom for dialog. Det var ikkje kyrkja si forteneste at minoritetane etter å ha ropt og skrike likevel fekk såpass stor innverknad på faget si utforming at det trass i sin trange fødsel no kanskje likevel kan samle dei mange. For meg som nærast i embets medfør (som tidlegare prest ved dialogsenteret Emmaus og noverande leiar for Kontaktgruppa mellom Den norske kyrkja og Islamsk Råd) har hatt det som mi oppgåve å prøve å halde ein open samtale med minoritetane, har denne saka gjort at eg har mist nokre illusjonar om folkekyrkja sitt kritiske potensiale. Tilsvarande imponert har eg ofte blitt over frikyrkjene sitt klarsyn i saker som har med nasjonalreligion og obligatoriske religionssaker å gjere. Dei har gjort nokre dyrekjøpte erfaringar før i tida med stats- og folkekyrkja.

         Eg vil nemne enda ein folkekyrkjeleg frustrasjon av politisk karakter, også i dette tilfelle med personleg signatur. Av ulike grunnar har eg dei seinare åra kjent meg utfordra til å blankpusse gamle pasifistiske ideal. Det har gjort folkekyrkja si rungande teiing i denne saka, samt det faktum at kyrkja mest utan diskusjon ordinerer prestar til å bere militær uniform og våpen, dess meir anfektande. Er det i det heile tenkjeleg at Den norske kyrkja nokon gong skal tore å distansere seg frå militærvesenet, dersom enda fleire utifrå Kristi førebilete skulle bli overtydde om at kyrkja må vere uvæpna? Eg tvilar. For ei militærkritisk folkekyrkje er (dessverre) noko nær ei sjølvmotseiing.

         Kvifor skal eg då vere folkekyrkjemann, dersom eg i mange av dei sakene som er avgjerande viktige for meg kjenner meg som minoritet, og ofte identifiserer meg med minoritetane? Eg veit ikkje heilt. Saka stiller seg sjølvsagt noko annleis dersom eg løftar fram nokre andre hjartesakar, som kvinners presteteneste og homofile sine rettar i kyrkja. Særleg i den siste saka har både folkemeininga og staten vore vesentleg lettare å leve med enn det «kyrkja sjølv» framleis står for. Vi veit då også godt nok at Den norske kyrkja teologisk sett ville vere noko meir smalspora om det ikkje var for politikarane si handfaste praktisering av statskyrkjeordninga. Men eg trur det kan vere nyttig å stille spørsmålet om vi i røynda er folkekyrkjeideologar og eventuelt statskyrkjetilhengarar av vesentleg pragmatiske grunnar. 

         For all del, sakene er viktige nok til å bli verande pragmatikar ei stund til. Men eg trur det er på høg tid at vi no for alvor byrjar å innstille oss på å vere eit (globalt sett) meir normalt kyrkjesamfunn - som kan leve utan staten sine krykkjer, og med kritisk distanse til skiftande «folkemeiningar».

         Statskyrkje eller ikkje - det er noko ved den nasjonalreligiøse tanken som byr meg meir og meir imot. Eg kjenner at eg har blitt meir kritisk til idéen om at eit bestemt kyrkjesamfunn skal ha det som si oppgåve å ta vare på dei lange linjene i folket sitt åndelege liv, slik Gudmund Hernes likte å uttrykke det. Særleg problematisk blir den nasjonalreligiøse tanken når den med statens stempel blir utlagt slik: «den kristne tro og tradisjon utgjør ... en arv som forener oss som folk på tvers av trosretninger» (som det no står i den nye læreplanen for skuleverket; med mi kursivering).

         Staten må gjerne kjenne seg fri til å tenkje slik, om statsrådar og Stortingsmenn tenkjer dei kan sleppe unna med det andsynes minoritetane. Men kyrkja må tenkje annleis. Som Gustav Wingren har lært oss: den evangeliske kontinuiteten finst berre i vekslinga. Det kan vanskeleg bli noka hovudoppgåve for ei evangelisk kyrkje å slå vakt om det gamle og velkjende - sjølv om det skulle klø folk flest i øyrene.

         For meg (som kronisk opposisjonell sunnmøring?) handlar det både lokalt og nasjonalt om å våge å vere kontroversiell. Ikkje alltid (det blir for anmassande og slitsamt for oss alle), men når det trengst. Då finst det ein motstand i systemet som må overvinnast. For det er noko i den gamle folkekyrkjetanken som trekkjer sterkt i retning av å bli likt av så mange som råd, og ikkje støyte nokon frå seg. Men er ikkje det å bli likt av alle eit urealistisk mål for dei som vil prøve å følgje etter den opprørske vandrekarismatikaren Jesus og den ikkje-valdelege frelsaren Kristus?

         Kanskje kan det vere grunn til å spørre om vi som taler eller har talt om ei open og tolerant folkekyrkje i det heile ville våge å gjere oss upopulære mellom folk flest, og ikkje berre hos konservartive kyrkjeleiarar og indremisjonsfolk. Må ikkje ei kyrkje som vil vere profetisk våge å bli mislikt av dei mange, slik dei bibelske profetane vart det? Eller er vi liberale folkekyrkjelege så inngrodde grundtvigianar at vi vernar oss mot kierkegaardske anten-eller standpunkt som kunne gjere oss upopulære?

         I ei sak som homofilt samliv er vi som trur at Ånda har kalla kyrkja til å tenkje nytt og famnande, så heldige at vi har samfunnsånda på vår side. Men i andre saker vonar eg for vår integritets skuld at vi er mentalt budde til å kunne bli grundig mislikt av folk flest, lik dei av våre kyrkjeprofetar som ikkje lenger får løn av staten.

         Kva er så summen av desse refleksjonane? Dei kritiske punkta har eg vel fått klart nok fram. Kva med visjonen? Det som tenner meg mest idag, er tanken på å vere med å byggje levande, åndsfylte, opne men kontroversielle kyrkjefellesskap. Eg trur at ei slik kyrkje vesentleg må byggjast nedanfrå og innanfrå - som nære og profilerte fellesskap, borne av gudstenester og engasjement i folks liv, av religiøse erfaringar og diakoni, og med herlege forskjellar seg mellom, forskjellar til å velge mellom, og (om nødvendig) vandre inn og ut av. Kanskje er det den største utfordringa for kyrkjefellesskapet både lokalt og nasjonalt å kunne leve godt med forskjellar?

         Ramma omkring visjonen er - slik eg ser det - ein post-folkekyrkjeleg situasjon, der fleire og fleire kyrkjelydar vil bli prega av at dei som har sitt liv der har gjort eit personleg val om å høyre til, at dei flyttar ofte, og at dei også freidig krysser soknegrenser.

         På det nasjonale planet er det mi overtyding at Den norske kyrkja ikkje lenger kan eller skal vere «den norske kyrkja» - som fellesnemnar for kva folk flest trur i Norge. Til det er vi - gudskjelov - blitt altfor pluralistiske. Dermed er det fritt fram for eit mangfald av trussamfunn - som også folkekyrkja er og må vere. Eg vågar meg til å seie gudskjelov for det óg, i von om at vi snart har overvunne den gamle diskusjonen om «folkekyrkje» eller «foreiningskyrkje» og kan byrje å tenkje nytt og fritt om korleis levande kyrkjefellesskap kan byggjast.