Norsk fleirkultur – kultur- eller religionsmøte?

 

Nettartikkelen byggjer på eit foredrag av Oddbjørn Leirvik på Utdanningstorget, Høgskolen i Oslo 6. februar 2003.

Sist oppdatert november 2004.

 


 

”Norsk” … ”kultur” …”religion” … det er store ord som flyg gjennom lufta, og det er sanneleg ikkje lett å få tak på forholdet mellom dei.

            I 1992-93 gjekk det av stabelen eit dialogprosjekt ved Nansenskolen på Lillehammer, med økonomisk støtte frå det dåverande Kommunal- og arbeidsdepartementet. Tittelen på prosjektet var ”Fellesskapsetikk i et flerkulturelt Norge”. Overskrifta røpar ikkje kven som deltok i dette prosjektet og drøfta seg igjennom små og store etiske utfordringar som vi står overfor i det fleirkulturelle Norge. Men i røynda var dette den første offentlege religionsdialogen her til lands. For dei som stadig sette seg på toget til Lillehammer for å møtast til samtale i fortrulege former, var representantar for trus- og livssynssamfunna i Noreg. Vi var fire representantar for norske kyrkjesamfunn, to representantar for islam, to frå Human-Etisk Forbund, ein representant for jødedommen, ein frå hinduismen, ein frå sikhismen, ein frå buddhismen og ein frå baha’i-samfunnet i Norge.

            Var det så eit kultur- eller religionsmøte? Mange av dei religiøse representantane i denne dialogen var sterkt opptatt av å skjelne mellom kultur og religion. Dei to muslimane, som begge var kvinner, vedgjekk at tvangsekteskap er ein utbreidd praksis i mange muslimske kulturar, men hevda med styrke at skikken ikkje på nokon måte kan forsvarast utifrå islam sine normative kjelder.

            Men er det så beinkløyvd? Er det mogeleg å skjelne så klart mellom kulturbestemt praksis og religiøse normer? Kva er kultur, og kva er religion, når muslimar profilerer seg, eller når innfødde nordmenn og meir eller mindre religiøse innvandrarar prøver å finne brukbare måtar å leve saman på?

 

Ein kristen-muslimsk dialog om topplaus soling

 

Lat meg gi dykk eit situasjonsbilete frå Grünerløkka, frå den tida då eg var prest i Paulus kyrkje og gjorde mine første forsøk på dialog mellom kyrkje og moské i Oslo. Ein av Oslos mindre moskear hadde på den tida tilhald på Paulus’ plass, femti meter frå kyrkjedøra, og det var ikkje heilt unaturleg å sondere sjansane for kristen-muslimske samtalar i nabolaget. Etter kvart vart eg kjent med fleire av norsk-pakistanarane som brukte å gå i denne moskeen.

            Den vesle historia eg no vil fortelje dykk er henta frå sommaren 1990. Den sommaren var ein heit debatt i media om muslimske menn sin manglande respekt for lettkledde norske kvinner, og ein påfølgjande diskusjon om topplaus soling. No er det slik at Paulus kirke har kyrkjedøra vendt ut mot ein av austkanten sine mange parkar, Birkelunden. Ein varm junilaurdag, då Birkelunden som skikken var på den tida var full av topplause damer, kjem ein av mine muslimske venner, som heldt til i nabo-moskéen, bort til meg og vil vite kva eg og kyrkja meiner om desse halvnakne damene som la seg ned rett utanfor kyrkjedøra. Svaret mitt arkiverte han nok raskt som eit typisk kristent ja og nei-svar. Eg prøvde meg med eit resonnement om lag som dette: Vi treng vel ikkje skamme oss over den kroppen Gud har skapt – men vi kan no likevel nøye oss med å kle av oss på badestranda og ikkje stille ut alt midt i byen. På den eine og på den andre sida – omtrent som når kristne skal ta stilling til alkoholspørsmål eller andre etiske saker der muslimar gir klar og tydeleg melding og ventar det same frå kristne. Min muslimske nabo var heilt klar i si sak: Kle av deg gjer du berre for den du er gift med. Punktum.

            Det mest interessante ved denne episoden var likevel at det heile var som eit ekko av ein indrekyrkjeleg samtale frå søndagen før. Då hadde vi besøk av ei konfirmantgruppe og skuleklasse frå Lesja. Ved kyrkjekaffien ute sit ein av lærarane frå bygdeskulen og gjer seg sine refleksjonar. Han ser dei topplause damene i Birkelunden, rett utanfor kyrkja. Han lurer på kva eg meiner, og seier: "Det skulle blitt ramaskrik om nokon hadde lagt seg til slik utanfor kyrkjedøra på Lesja!" Sjølvsagt har han rett. Det ville vere nesten like utenkeleg som at kvinner kledde av seg framfor ein moské i Pakistan. Ikkje heilt, men nesten.

         Så kva er kultur, og kva er religion her? Kva er Norge, og kva er Pakistan? Kva er by, og kva er bygd? Ikkje berre i Norge, men også i Pakistan kan forskjellane vere store mellom den religiøse kulturen i byen og på landet. Dessutan er frontane mellom tradisjonsbinding og liberal kulturutvikling i stadig rørsle både i den såkalla ”kristne” og den såkalla ”muslimske” verda.

         Det kan ei sjå ved sjølvsyn ved å sjekke stoda i Birkelunden eit tiår etter den vesle kristen-muslimske dialogen om topplaus soling. Ved inngangen til det nye hundreåret var det knapt ei topplaus dame å sjå i Birkelunden sommarstid. Også på mange badestrender er folk meir påkledde i dag enn for på byrjinga av 1990-talet.

         Kva er det som har skjedd? Er det dei muslimske puritanarane som har fått viljen sin? Eller handlar det snarare om bølgjerørsler i den innfødde, norske kulturen? Spelar religionen i det heile noka rolle i desse prosessane? Eller handlar det heller om kva vi – i 1990 eller 2003 – kjenner oss komfortable med?

 

Kvinnene som barometer

 

Av og til tenkjer eg at det einaste konstante i dei ofte forvirrande kulturendringane vi gjennomlever er at det er kvinnene som må finne seg i å vere barometer på kulturelle og religiøse klimaskifte. Forholdet mellom nordmenn og innvandrarar, kristne og muslimar, er lada med stereotype forestillingar om kvinnene i begge leirar. Mange innvandra muslimar er overtydde om at vestlege kvinner er tragiske offer for ein seksualisert kultur som gjer dei til objekt for menns blikk. Tilsvarande har innfødde nordmenn ein mistanke om at muslimske kvinner (kva anten dei innrømmer det eller ikkje) blir haldne i jarngrep av sine brør og ektemenn. Dei fleste tar det også for gitt at det er islam som djupast sett har skulda og at skautet eller sløret er sjølve det fortetta uttrykket for kvinnene sin lite misunningsverdige situasjon.

 

Skautet – eit kulturelt og/eller religiøst teikn?

 

Men kva signaliserer eigentleg skautet? Ei av dei første kvinnene som konverterte til islam i Norge var Anne Sofie Roald. Ho er sunnmøring som meg, med røter på Vigra utanfor Ålesund, men har frå 80-talet vore busett i Sverige der ho har gjort akademisk karriere som islamforskar. Ho er no i ferd med å bli internasjonalt kjent som ein fritt-tenkjande, kvinneleg islamforskar – og teolog. I 2001 gav ho ut boka ”Women in Islam. The Western Experience” og kommenterte i Aftenposten sitt verk med følgjande understatement: ”Hvis de riktig konservative leser dette, kan de nok bli provosert” (sjå Aftenposten 1. juli 2001: Islam i europeisk drakt, Aftenposten . Då Roald, etter at hennar konvertering vart offentleg kjent, vart spurt av ei norsk avis om ho ikkje syntest det var rart å ta på seg skaut, svarte ho: ”Rart? Det er vel ikkje noko rarare enn det skautet som Vigra-kjerringane alltid har bore!” (Det høyrer med til historia at Roald sommaren 2004 kunngjorde offentlege at ho no hadde tatt av seg skautet - jf. oppslaget Kastet sjalet for å bli hørt, Dagbladet 9. august 2004.)

         Det nye muslimske skautet minner då også litt om dei hovudplagga som norske kvinner kjende seg komfortable med inntil for eit par generasjonar sidan, før vi alle byrja å kle av oss (og deretter, kle på oss igjen). No er eg ikkje sikker på kva det gamle norske skautet var uttrykk for. Noko særleg ladd religiøst symbol var det vel kanskje ikkje. Det muslimske skautet, derimot, er vel så mykje eit religiøst som eit kulturelt symbol. Den skautforma som er mest vanleg i dag, på tvers av kulturbakgrunn, blir ikkje utan grunn kalla ”det nye skautet”. Det blir av mange rekna for å ha sitt opphav i Egypt på 70-talet, då mange unge kvinner tok på seg det skautet som mødrene deira hadde kasta. Eller rettare sagt: det skautet dei tok på seg, var eit anna enn det mødrene hadde lagt av seg. Det var ein moderne konstruksjon, eit ladd religiøst teikn med ei nokså kompleks meining. Det nye skautet  signaliserte på same tid fridom og lojalitet. Fridom til å røre seg fritt i det offentlege rom, til å søke høgare utdanning og utfordre menn på deira eigne arenaer, men utan å bli objektivisert av menns blikk. Samtidig signaliserte skautet ein djup lojalitet til islam, ikkje som patriarkalsk kulturarv men som nytolka religion. Deira nytolkning av islam hadde kulturkritisk brodd mot det patriarkalske mønsteret i arabisk kultur, men like skarp brodd mot vestleg livsstil.

         Den etter kvart velkjende burkaen frå Afghanistan og traktene deromkring er eit heilt anna teikn. Til forskjell frå det moderne skautet signaliserer burkaen lojalitet mot ein hevdvunnen kulturell tradisjon, noko som gjer at mange kvinner lar vere å ta av seg burkaen sjølv etter at Vesten har frigjort dei frå Taliban sitt terror-regime.

         Det skautet som unge, sjølvstendige kvinner ber i Norge, når dei profilerer islam, er ingen burka, men det nye skautet. Det er ikkje foreldra sin tradisjonsbundne kultur dei markerer lojalitet mot, men sin eigen visjon av islam. I 2002 valde Norges einaste formålsbygde moské, World Islamic Mission, ein ung kvinneleg student som sine nye talsperson. Amber Khan ber skaut, men vart av Dagsavisen presentert som En feminist med skaut, med fleire kvinner inn i moské-styra som ei av sine flaggsaker. Aftenposten følgde opp og presenterte henne som ”Den nye kvinnefrigjøreren”.

            Omtrent på same tida orda innfødde, norske feministar frampå om at vi kanskje burde forby muslimske småjenter å bere skaut på skulen, for å verne dei mot uønskt press frå foreldra si side. Det er i det heile vanskeleg å finne noko meir tvetydig og omstridd teikn enn nettopp skautet. Det kan faktisk signalisere ein påtvinga lojalitet mot tradisjonen og eit press som småjenter somme tider bør skjermast mot. Men det kan like gjerne vere eit høgst moderne uttrykk for at kvinner eller også små jenter (som gjerne vil vere store) tar eit sjølvstendig religiøst standpunkt og ønskjer å vise det med eit ytre teikn.

            Mange av kvinnene i Norges Muslimske Ungdom ber også skaut. Men den religionen dei slik signaliserer sitt tilhøyrsforhold til, er eit islam som i følgje dei sjølve hjelper dei til å yte motstand mot foreldras giftepress eller unge ektemenns inngrodde patriarkalske haldningar. Mot dei sistnemnde viser dei gjerne til profetens Muhammads førebilete, han som var kjend for å ta sin rikelege del av husarbeidet sjølv om han etter kvart fekk fleire koner som han kunne ha overlate det til (sjå Aftenposten 19. november 2001: Islam hjelper oss kvinner).

 

Kultur og/eller religion som identitetsmarkørar

 

Men lat oss no legge det forterpa skautet til side og heller reflektere meir allment over det kompliserte samspelet mellom kultur og religion hos innvandra muslimar.

Religionsstatistikken taler sitt tydelege språk om at religiøs identitet for mange innvandrarar er i ferd med å bli ein viktigare markør enn kulturell bakgrunn. Det kan vi mellom anna sjå av den muslimske organisasjonsutviklinga dei siste tjue åra.  I 1980 var det berre 10% av dei som hadde ”islam” som sin kulturelle og religiøse bakgrunn frå heimlandet som hadde meldt seg inn ein muslimsk organisasjon i Norge. I 1990 hadde forholdstalet vakse til 50 og i 2003 var så mange som 70% av dei kanskje 110 000 menneska med muslimsk bakgrunn i Norge medlemmar av 75 ulike islamske organisasjonar og forsamlingar. No er det likevel eit faktum at mange av desse organisasjonane har ein nokså tydeleg etnisk profil. Den muslimske organisasjonsiveren speglar derfor eit vidt spekter av såvel kulturelle som  religiøse interesser.

Det vi likevel kan sjå, er at migrasjon – og kanskje enda meir, generasjonsforskjellar – triggar ei skjelning mellom kultur og religion i den eigne identiteten. For nokre fører denne prosessen til ei finsikting av adjektiva: dei skjelnar mellom kva som er ”muslimsk” i den forstand at store muslimske grupper faktisk står for det, og kva som er ”islamsk” i den tydinga at det eine eller andre standpunktet kan reknast som ei rimeleg tolking av dei normative kjeldene i islam.

Men slett ikkje alle er opptatt av å skilje kultur og religion på denne måten. Ser vi på dei ulike identitetsstrategiane som norske muslimar vél, vil vi finne at mange satsar tungt på å ta vare på mest mogeleg av det vi kan kalle den folkereligiøse tradisjonen frå heimlandet. Tradisjonell folkereligiøsitet stiller i liten grad spørsmål om kva som er kultur eller religion i det som til saman utgjer den personlege og kollektive identiteten. Også når ein flyttar på seg, kan ein velje som sin strategi å ta vare på den samla identiteten frå gamlelandet i mest mogeleg intakt form. Den folkereligiøse strategien vil ofte vere førstegenerasjonen sin hovudstrategi og kan få høgst ulike uttrykk alt etter kva som er den eine eller andre muslimske gruppa sin kulturelle bakgrunn. Slik sett er det eit hav av forskjell mellom dei bosniske muslimane sin rotekte europeiske kulturarv og somaliarane sin afrikanske bygdekultur.

I andre- og tredjegenerasjonen, derimot, ser ein at mange etter kvart legg mykje energi i å distingvere mellom kultur og religion. Dei blir det vi kan kalle normativt innstilte muslimar, som med Koranen i hand og med Profeten som sanningsvitne avsvergar muslimske, kulturbestemte tradisjonar som kvinneleg omskjering, tvangsekteskap og gammaldagse, patriarkalske haldningar.

            Ikkje alle vil la dei sleppe unna med det. Men for meg, som sjølv i ungdomstida gjorde eit stort kulturelt og religiøst sprang frå eit konservativt indremisjonsmiljø på Vestlandet til eit liberalt, kristent studentmiljø i hovudstaden, er det viktig å stadfeste muslimane sin rett til sjølv å nytolke sin identitet, utan at dei for den saks skuld treng å bryte med islam. For liksom kristendommen er islam eit stort nok rom til å gi plass for stadige, kulturkritiske nytolkingar.

 

Plurale identitetar

 

Mange opnar seg også for det vi kan kalle ein meir plural identitet der ein glad og frimodig blandar kulturelle og religiøse impulsar frå ulike kjelder til ein samla, høgst personleg identitet. Susan Badrkan, ein skodespelar med kurdisk familiebakgrunn, kan stå som eit radikalt eksempel på dette. Til Dagbladets Magasinet kom ho i januar 2001 med følgjande kulturelle og religiøse sjølvmelding: ”Jeg tror på Gud, men religion er ikke viktig for meg … Jeg søker litt i alle religioner, både islam, kristendommen og buddhisme, og blander det med det jeg liker fra norsk kultur”. 

            Multikulturalitet i samfunnet skaper plurale identitetar hos den einskilde. Det er vi alle i stigande grad prega av, ikkje berre innvandrarar men også innfødde nordmenn. Også folk med klarare tilhøyrsforhold til det muslimske fellesskapet enn det Susan Badrkan gir uttrykk for, vedstår seg ope sin plurale identitet. Forskaren Sissel Østberg har i mange år følgde ei gruppe unge muslimar med pakistansk familiebakgrunn på nært hald. I boka Muslim i Norge. Religiøst hverdagsliv hos unge norsk-pakistanare (som Østberg gav ut i 2003), kjem ei fjorten år gammal jente med følgjande karakteristikk av kva som har endra seg sidan prosjektets første fase, då ho var ni år: “At jeg bruker hijab (altså skaut) og liker techno.”

            Tilsvarande er det vel for dei fleste av oss. Om vi reknar oss som religiøse, er religionen aldri den einaste identitetsmarkøren vår. Kanskje er alder, kjønn, lokal kulturbakgrunn, flytteerfaring, utdanningsbakgrunn og yrkesval, politiske preferansar, jamvel musikksmak, like viktige determinantar som religion. Om vi var meir merksame på kor samansette identitetane våre faktisk er, kan det hende at samtalen om kultur- og religionsmøte i Norge blir både meir spennande og meir innfløkt.

            For vaksne sin del kan plural identitet for eksempel tyde at det er fullt mogeleg å sjå for seg ein ski-interessert, norsk-pakistansk muslim som stemmer Kristeleg Folkeparti. Det siste har KrF for lengst innsett, og stortingsrepresentant Lars Rise er stadig på stemmefiske i Oslos muslimske bydelar. På eit bilete i Dagbladet i august 2002 kunne vi sjå han hand i hand med ein av dei pakistanske imamane. Når muslimar blir spurt kvifor dei stemmer KrF eller til og med melder seg inn i partiet, som mange har gjort, viser dei ikkje uventa til dei såkalla familieverdiane som KrF flaggar, motstanden mot homofilt partnarskap samt partiets tradisjonelt restriktive ruspolitikk. Dei set også pris på at KrF har vore meir lydhøyre for muslimske minoritetsinteresser, noko som kom til uttrykk då KrF i 1999 godkjende den første muslimske grunnskulen som Arbeidarpartiet med brask og bram hadde nekta å godkjenne fire år tidlegare.

            Men dette er ikkje den einaste politiske alliansen på tvers av trus- og livssynsgrenser i dagens Norge. Tvert om fordeler både kristne, human-etikarar og muslimar seg etter kvart på samtlege politiske parti, med Saera Khan og vår første muslimske stortingsrepresentant, Afshan Rafiq, som eksempel på høvesvis muslimsk sosialdemokrati og like muslimsk, liberal konservatisme. 

 

Kvinner i front – i forsvars- eller angrepsposisjon

 

Også her er det, som vi ser, kvinnene som gir ansikt til muslimsk mangfald (i dette tilfellet, utan skaut). Frå mitt utsiktspunkt er det påfallande kor sterkt nettopp kvinnene profilerer islam i Norge. Frå hausten 2000 til våren 2003 hadde muslimane sin paraplyorganisasjon, Islamsk råd, ei kvinne som leiar, nemleg Lena Larsen. Grunnen til at ho vart vald hausten 2000, av ei einstemmig forsamling av stort sett menn, var kvinnepolitisk. Valet av Lena Larsen var Islamsk Råd sitt svar på den smertefulle saka om kvinneleg omskjering som TV2 hadde avdekka for skjult kamera nokre veker før – ei sak som førte til at den tidlegare leiaren for Islamsk Råd, ein mann med vestafrikansk bakgrunn, valde å trekkje seg.

At ei kvinne vart vald som muslimane sin øvste representant, hadde eit sus av historisk hending over seg. Lena Larsen vart då også føremål for mykje positiv merksemd i media seinhausten 2000 og vart portrettintervjua av fleire aviser. I Aftenposten karakteriserte ho seg sjølv som ei muslimsk ”Pippi med skaut” og uttalte at ”Mange muslimske småjenter burde oppdras til å bli litt mer rampete. Litt mer Pippi”. Eg trur ho, trass i skautet, kjende seg omslutta av ei bølgje med sympati.

Men det er alt lenge sidan. I dei to åra som har gått har Lena Larsen fått mykje peppar i media for si insistering på at muslimane sjølv må få velje kven som skal representere dei. Ho har også blitt kritisert for å forsvare idealet om at ein skal gifte seg innanfor religionen (gjerne på tvers av muslimske kulturgrenser, men med ein islamsk partnar). Den folkelege sympatien har etter kvart svitsja over til Shabana Rehman. Dei siste to åra er det ho som har gått i front og med skarp tunge og elegant penn fronta ein religionskritisk opposisjon innanfrå den muslimske kulturen. I Dagbladet sommaren 2001 hevda ho at ”Det er i konfliktsituasjoner vi ser hvordan religionsutøvelse brukes til å knuse menneskers selvfølelse og tvinger dem til å handle i strid med sine rettigheter og sin menneskelige natur”. Og ho la til: ”De religiøses praksis kveler menneskes frihet. Til helvete med dem!”.

            Islam har med andre ord vore lenge nok i Norge til at det muslimske miljøet har fostra sin eigen religionskritiske (eller humanetiske) opposisjon. Dermed er heller ikkje spørsmålet om kven som representerer muslimane i Norge så lett å svare på. Lena Larsen skjelnar mellom kultur og religion, tenkjer i trussamfunnskategoriar og representerer islam på same måte som ein biskop eller ein leiar i Kyrkjerådet representerer Den norske kyrkja. På ein meir uformell måte representerer den jamne bosniske, pakistanske, iranske eller somaliske muslim kvar sine, høgst forskjellige muslimske kulturar. Og Shabana frontar dei fødde muslimane sin eigen, religionskritiske opposisjon.

 

Norske, kristenkulturelle svar på islam

 

Kven som representerer ”det norske” eller ”kristendommen” i møte med islam er ikkje noko lettare å svare på. I den siste delen av dette foredraget vil eg vende blikket tilbake til det komplekse spelet av kulturell og religiøs identitet hos innfødde nordmenn. Eg vil gå tilbake til 1990, året for den kristen-muslimske dialogen om topplaus soling, og gi dykk to ganske så motsette eksempel på korleis norske kristne reagerte på islams nye nærver i landet dette året.

            Det første eksemplet er Rolv Wesenlund, som i gamle dagar var kjend for sin (rett nok godhjarta) harselas over norske prestar. I 1990 stod han fram som flaggberar for den norske, kristne kulturarven, i ein tale han heldt på Sjømannsmisjonen sitt årsmøte. Truleg var han invitert som ein slags folkereligiøs gjestetalar, for å seie noko om kva ”folk flest” tenkte om kristendommens stilling i vårt land. I talen sin kom han i følgje avisreferata med sterke synspunkt på kristendommen sin plass i skulen. No må skulen sin kristne profil styrkast, sa han – slik at ungane våre kan ha noko å stille opp med mot muslimane. "Wesenlund maner til åndskamp mot islam", lydde overskrifta i den kristne dagsavisa Vårt Land. Det han ville forsvare med formålsparagrafar, viste seg å vere noko som han kalla "vår norske, protestantiske tro" – og nytta dermed ein talemåte der kultur og religion glir heilt umerkeleg over i kvarandre.

            Eg trur Wesenlund var – og kanskje framleis er – tidstypisk. Det har blitt god tone hos folk flest å tale vakkert om den kristne kulturarven. Det er då også positivt at folk blir meir opptatt av sine kulturelle og religiøse røter. Men det er ein viss fare for at den kristne identiteten til folk flest blir eit kulturelt skjold mot det nye og framande – som ein forsvarsreaksjon på vegne av ”vår norske, protestantiske tro”. 

            Etter Wesenlunds tale var det ein del kristne som meinte at han burde bli æresbiskop for si klare haldning til den muslimske faren. Dei faktiske biskopane, derimot, viste seg same året å vere meir muslimvennlege. I 1990 fann det første besøket frå ein norsk biskop i ein norsk moské stad. Aftenposten kunne etterpå rapportere om eit hjartevarmt møte mellom den pakistanske imamen Chisti og Stavangerbiskopen Bjørn Bue, som hadde ei fortid som misjonær og var vand med å omgåast muslimar under andre himmelstrok. Som biletteksten til illustrasjonsfotoet seier, avslutta imamen og biskopen møtet med ein skål for fråhaldssaka – i pakistansk te. Dei fann kvarandre i ei motkulturell hjartesak som i Norge, til forskjell frå meir alkoholliberale kristne kulturar, er like kristen som ho er muslimsk.

            Dei to situasjonsbileta frå 1990 gir hint om ein situasjon som vi etter kvart har sett fleire eksempel på. Ein del vanlege kyrkjemedlemmar brukar kristendommen som eit kulturelt skjold mot islam. Stadig fleire kyrkjeleiarar, derimot, åtvarar mot å bruke kristendommen som nasjonal-religiøst våpen og prøver i staden å byggje bruer til muslimske leiarar. I september 1997 skjedde det på nytt noko historisk i den same moskeen som biskop Bue gjesta i 1990. Kristenleiarar frå alle delar av norsk kyrkjeliv – frå det konservative Misjonssambandet til det liberale Norges Kristelige Studentforbund, frå pinsevennar til katolikkar – samla seg i ein felles kritikk av Fremskrittspartiets valkampomtale av muslimane som ein fare for det norske samfunnet, og gjekk saman til moskeen for å uttrykke sin solidaritet med muslimane. I det hyrdebrevet som vart forfatta (Om "muslimfrykt" og vår holdning til innvandrere) og overrekt i moskeen, gav ein også sjølvkritisk uttrykk for at kristne miljø har eit stort arbeid å gjere for å rydde opp i århundregamle, kristne fordommar mot muslimar. I september 2004 tok ei like brei gruppe av kristenleiarar til motmæle mot Carl I. Hagens åtak på islam i den karismatiske kyrkjelyden Levende Ord (Kirkeledere sammen mot islamofobi og muslimhets).

 

Tverr-religiøs nettverksbygging

 

Kanskje er det dette som vil bli scenariet i åra framover, at dei religiøse leiarane på begge sider engasjerer seg i ein fortruleg og forpliktande samtale, medan folk flest står og skular mistenksamt på kvarandre, frå kvar sine kulturelle utsiktspunkt?

Gjennom 90-talet har det blitt bygd opp fleire fora for religionsdialog i Norge, med Samarbeidsrådet for tros- og livssynssamfunn som det mest representative uttrykket (frå 1996). Her sit kristne og muslimske leiarar i lag med jødar, human-etikarar, buddhistar, hinduar, sikhar, bahá’íar og nyreligiøse og prøver å bli samde om korleis ein kan finne gode forhandlingsløysingar på dei utfordringane ein står overfor i det fleirkulturelle og multireligiøse samfunnet. I dei to næraste månadene vil Samarbeidsrådet (for eksempel) halde konferansar om fleirreligiøs betjening i offentlege institusjonar samt sorgbearbeiding i det offentlege rom. Sidan Den norske kyrkja, som namnet tilseier, kan ha litt vanskeleg for å skjelne mellom nasjonal og trusmessig identitet, er det truleg livssynsminoritetane (kva anten desse er innfødde eller innvandra) som må vere læremeistrar når det gjeld å få til samlande markeringar i det offentlege rom. For eksempel var det Human-Etisk Forbund som tok initiativet til ei samlande markering mot religiøst motivert vald rett etter 11. september 2000. I Universitetets aula, på eit religiøst nøytral scene, stod generalsekretæren i Human-Etisk Forbund, Oslo biskop, den jødiske rabbinaren og nestleiaren i Islamsk Råd (den bosniske imamen) hand i hand og song ”We shall overcome” (Sto sammen i sorgen, Dagsavisen 17. september 2001).

            Det finst etter kvart mange eksempel på at engasjerte kristne og muslimar finn saman på tvers av religionsgrensene. Det mest spennande prosjektet som har blitt gjennomført i regi av den nasjonale Kontaktgruppa for Mellomkyrkjeleg Råd og Islamsk Råd er ein dialog mellom kristne og muslimske kvinner som er dokumentert i boka Dialog med og uten slør, ei bok som vitnar om at også religionsdialogen har eit kjønnsperspektiv (utgitt på Pax forlag i 2000). Tilsvarande har kristne og muslimske studentorgansisajonar engasjert kvarandre i ei felles utforsking av kva det vil seie å vere Religiøs ungdom i et sekularisert samfunn (jf. heftet med same tittel, Norges Kristelige Studentforbund/Muslimsk Studentsamfunn 2002).

 

Så kva er sanninga

 

- om det fleirkulturelle Norge? Stadig meir tilspissa diskusjonar mellom skautkledde muslimar og norske likestillingsaktivistar? Holmgang mellom kristen og muslimsk nasjonalreligiøsitet? Fortruleg nettverksbygging mellom leiarane i dei kristne, muslimske, humanetiske, buddhistiske osb. trussamfunna? Felles kvinne- og ungdomsperspektiv, på tvers av trusgrensene?

            Det mest avgjerande spørsmålet er kanskje om vi har ein fellesarena der folk flest kan få sjansen til å auke sine kunnskapar om kvarandre og få brynt sine haldningar i eit felles rom. Det nye KRL-faget i skulen er meint å vere eit slikt fellesrom, der ein kan trenast i samtale på tvers av kultur- og religionsgrenser heilt frå barnsbein av. Men striden om faget viser kor vanskeleg det er å få til ein arena som alle kan kjenne som si heimebane. både Islamsk Råd og Human-Etisk Forbund saksøkte staten for å ha tatt bort fritaksretten i kristendoms- og religionsundervisninga. Mange av minoritetane meiner framleis  at faget er altfor dominert av kristen kulturarv til at det kan bli reelt inkluderande. Men på mange skular er faget, takk vere pedagogane sine visjonar, lærarane sin kreativitet og dei unges opne haldningar, i ferd med å bli ein samlande arena for identitetsbygging, fleirkulturell læring og interreligiøs dialog. Den 3. mars 2003 kunne for eksempel Dagsavisen melde at KRL-faget styrker muslimene i deres tro:

 

Fire år etter at tusener av muslimer gikk i demonstrasjonstog mot religionsfaget KRL, trykker barna deres nå faget til brystet. Unge muslimer føler sin religiøse identitet styrket.

 

Bakgrunnen for Dagsavisen sitt oppslag er journalistiske stikkprøver mellom ein del muslimske ungdomsskuleelevar i Oslo:

 

Før satt norske elever og muslimske [merk kategoriblandinga av etniske og religiøse identitetsmarkørar, ”norske” og ”muslimske”] elever i forskjellige rom. Da gikk vi rundt og lurte på hva de andre elevene tenkte. Men nå kan vi spørre rett ut i klassen. Da lærer vi mer, sier Tariq.

 

På ein del skular er situasjonen påviseleg meir konfliktfylt. Men Dagsavisen viser også til Sissel Østbegs bok Muslim i Norge. Religion og hverdagsliv blant unge norsk-pakistanere (2003), som på forskningsmessig basis synest å stadfeste avisas kanskje noko selektive inntrykk: 

 

I den prinsipielle kampen om rettigheter ble minoritetenes muligheter med faget svartmalt. Motstanderne glemte at ungdommer er selvstendige aktører i egen skolehverdag. Erfaring viser at faget har fungert bedre i praksis enn det læreplanen skulle tilsi, sier Sissel Østberg.

 

Og Manzoor Ahmed Khan, ein lærar som avisa intervjua, seier:

 

Jeg forstår foreldrenes skepsis, men de fleste som protesterte visste lite eller ingenting om KRL. Med KRL-faget må også norske barn sette seg inn i minoritetsbarns religioner. Det åpner for dialog, noe Koranens tekster oppfordrer til. Hvorfor skal muslimer nekte sine barn å gå i kirken når etnisk norske barn lar sine barn gå i moskeen? sier Khan.

 

Slik er skulen no i ferd med å bli ein arena for kultur- og religionsmøte, der den nye generasjonen – også på dette feltet – tar saka i eigne hender. 

 


Oppdaterte nyheiter om det norske kultur- og religionsmøtet, med vekt på forholdet mellom kristne, muslimar og humanetikarar finn du her: http://folk.uio.no/leirvik/Interrelnytt.html