Oddbjørn Leirvik

LANGFREDAG I KAIRO

 

 

Eg er på veg i drosje over Tahrir-plassen, det definitive downtown i Kairo. Eg fortel drosjesjåføren at eg arbeider med kristen-muslimsk dialog, og at eg er på veg til eit forlagshus for å få tak i ei bok om "Muhammad og Kristus". Som så ofte før når eg har fortalt om mi interesse for religionsdialog, opplever eg også denne gongen at den muslimske drosjesjåføren kvitterer med lutter velvilje og kjappe forsikringar om at kristne og muslimar ikkje har noko problem seg imellom. Ma fish mushkila, no problem. Mange fortel at dei har kristne som naboar, og at kristen-muslimsk samkvem er det mest naturlege i verda (i alle fall i Egypt). Men oftare enn eg likar blir forsikringane følgde av ein mindre hyggeleg visitt til ein felles nabo:  Jødane er mish kwayyis, ikkje bra. Nedsettande ord om jødane sit laust på tunga til den jamne drosjesjåfør i Kairo, og meir enn ein gong har eg funne grunn til å fortelle at eg også har jødar som venner heime i Norge, - ikkje berre muslimar. Denne gongen går sjåføren eit hakk vidare, og vil vite kva eg meiner om Hitler. Det er ikkje vanskeleg å forstå kvar han vil, og han sjenerer seg ikkje sjølv om eg tar sterkt til motmæle.

 

Eit par dagar seinare - det er Langfredag - er eg på veg til pyramidene for å sette meg ute i ørkenenen og vere litt for meg sjølv. Dét er ikkje så lett. Cola-seljaren og kamel-drivaren leitar deg lett opp i ørkensanden. Want something to drink? Want to ride the camel, sir? Men før dette, drosjeturen. Igjen kjem vi inn på kristen-muslimsk dialog. Sjåføren er som vanleg velvillig innstilt til temaet, men meir avventande enn elles. Kva meiner eg eigentleg med dialog? Og kva er problemet som dialogen skal løyse? Eg fortel at eg har eit forskningsprosjekt der eg prøver å finne ut kva nokre egyptiske muslimar meiner med "samvitet". Greit nok. Samvitet er viktig. Men for drosjesjåføren, som viser seg å vere ein reflektert kar, er det noko som er viktigare:  Utdanning. Berre utdanning kan gi folk ei grunngitt meining om godt og vondt. Utan utdanning er samvitet tomt, synest han å meine.

 

Også for religionsdialogen sin del ser han det slik at dersom folk har utdanning, finst det ingen problem mellom jødane, dei kristne og muslimane. Ma fish mushkila. Ingen unntak for jødane denne gongen. Men - legg han til - utan utdanning, ma fish mukh («inga hjerne», eit velbrukt arabisk skjellsord), og dermed haugevis med problem, også mellom dei som trur.

 

Har ikkje problema også med hjartet å gjere, ikkje berre hjerna? vil eg vite.  Han tar ikkje ballen. For han er utdanning alfa og omega. Vel vitande om at forholdet mellom kristne og muslimar i Egypt ikkje berre er rosenraudt, spør eg om det er mangelen på utdanning som forklarer samanstøytane mellom muslimar og kristne i ein del egyptiske byar. Han nikkar stadfestande, og har ingen trong til å dekkje over problema. Han har nemleg funne ei forklaring på dei. Og løysinga på problema er utdanning. Men også:  Koranen. Koranen har alle løysingane, forsikrar han meg. Han er ein reflektert islamist - med eit moderne syn på utdanning og opplysning, kopla til ei trygg tru på at Koranen gir den beste konstitusjon for eit opplyst samfunn.

 

Sjølv har eg med meg Bibelen. Det er rart å lese lidingshistoria i varm ørkensand bak pyramidene. Men det slår meg kor universell lidingshistoria er, kor lett det er å finne igjen noko av seg sjølv der, og ikkje alltid på den rette sida. Denne dagen er det Pilatus som blir min spegel, med si lett distanserande haldning til sanninga, og si vakling mellom ærleg interesse for Jesus og eit litt oppgitt "det får då vere grenser for overspent idealisme". Pilatus har opplagt nok av hjerne. Men hjartet er ikkje så varmt at det gjer noko, og samvitet hans har ikkje kraft nok i seg til å overvinne den distanserande fornufta.

 

Eit par timar seinare, og tvert imot mine opphavlege anti-turistiske ambisjonar for langfredagen, får eg lyst til å ta ein ridetur ved pyramidene. Det gjer godt, og ved mi side har eg ein trygg kar som veit at eg er uerfaren på hesteryggen og som passar godt på meg. Han har eit varmt hjarte, og utstrålar ein samvitsfull omsorg. Vel tilbake etter rideturen har han fått vite at eg er prest, og viser oppriktig glede over å kunne fortelle meg om korleis shaikhen ved al-Azhar (det høgste muslimske læresetet) og den koptiske paven Shenouda nyleg hadde omfamna kvarandre i full offentlegdom på fjernsynet. Slik vil han at det skal vere.

 

Tilbake til hotellet med drosje er det ein litt annan atmosfære som omgir meg. Sjåføren viser ingen særlege religiøse interesser. Men når han får vite at eg er norsk, kan han straks fortelle at han har ei norsk "kone" i ein namngitt norsk by. (Det er utruleg kor mange av dei som spring etter turistane i Kairo som veit å fortelle at dei kjenner nokon i Norge). Seinare blir den norske "kona" rett nok omjustert til ei "venninne" som besøker han ein gong i året, og han lèt det skine igjennom at ho ikkje er den einaste dama han kjenner.

 

Sjølv er han av den unge, røffe typen, med bart, tredagarsskjegg og solbriller. Han er hard på gasspedalen, og vi har ikkje kome lengre enn nokre hundre meter før han så vidt sneiar unna nokre yngre karar som finn det for godt å krysse gata utan å spørre han først. Han snappar opp nokre nedsettande tilrop frå fotgjengarane, bråbremsar, og kastar seg resolutt ut av drosja. Med hat i blikket skrittar han bort til jyplingane og yppar med neven. Men dei er fleire enn han, så det blir med kjeften. Eg sit i drosja, og må berre vente til machokulturen har fått lufta seg. Eg kjenner kor sterkt det byr meg imot. Det kunne sjølvsagt vore kor som helst. Men det er noko ved den desperate aggresjonen som skremmer meg, liksom råkøyringa og hornbruken heile drosjeturen igjennom. Takke meg til eldre, og vel tempererte drosesjåførar, som Kairo også har mange av.

 

Kva er problemet til ungkaren? Hjerne? Hjarte? Samvit?

 

Vel heime på hotellet tar eg fram ei av dei sentrale bøkene i forskningsprosjektet mitt, eit drama om samvitet skrive av ein egyptisk muslim som var djupt engasjert av kristen-muslimsk dialog. Boka, som vart utgitt i 1954, passar godt til dagen. Ho heiter "Ein by i det vonde" ("City of Wrong", nyutgitt på engelsk av Oneworld, Oxford 1994), og er ein roman om langfredagshendingane sett frå ein muslim sin synsstad. For Muhammad Kamil Husayn er det vanskeleg å skrive om korsfestinga, ettersom muslimar trur at Kristus vart berga frå korset og løfta opp til Gud - medan ein annan (som likna han) vart korsfesta i hans stad. Men langfredagsdramaet grip Husayn (som ber namn av ein av islams martyrar), og han kan ikkje legge lidingshistoria frå seg. Han vél å skrive om langfredagshendingane som eit drama om det menneskelege samvitet.  Om Kristus vart korsfesta eller ikkje seier han ikkje noko om. For Husayn er det nemleg sjølve viljen til å korsfeste Kristus som er det sentrale. Dei mektige sine brutale overgrep, og massen sine aggressive rop mot syndebukken, handlar djupast sett om korsfesting av samvitet. For dei veit alle betre, inst inne. Gjennom dramatisert dialog prøver han å vise korleis alle - jødar og romarar - som var involvert i prosessen mot Kristus, i røynda fornekta si indre stemme og korsfesta samvitet sitt. Disiplane vaklar lenge før dei vél å bli tru mot Meisteren sin ikkje-valdelege bodskap. Lettast ville det ha vore å følgje Peter sine impulsar, då han løfta sverdet mot Jesu fiendar.

 

I langfredagshendingane ser muslimen Kamil Husayn eit universelt drama. Det handlar om korleis den einskilde si indre stemme blir kjøvd av massen sine rop, og samvitet drept av valdsspråket. Boka hans stiller oss alle på lik linje. Ho bryt med lange tradisjonar for å gi "jødane" skulda for korsfestinga, og er heilt fri for nedsettande hint om jødedommen. Tvert om viser han at han på mange måtar er ein sjølvkritisk muslim. Hans eigne trusbrør er mellom boka sine fremste adressatar. Han vil åtvare sine eigne - og oss alle - mot faren for å la omsynet til "religionens ære" eller "samfunnets beste" døyve samvitet si stemme. Han vil åtvare oss alle mot å la aggresjonane våre knuse samvitet, og dermed slå sund det som er Guds mest dyrebare gåve til menneska.

 

På boka sine siste sider let han ein av vismennene frå juleevangeliet utfordre dei kristne ved å spørre om kristne er villige til å ta Bergpreika sin ikkje-valdsetikk på alvor. I Bergpreika, meir enn nokon stad elles, finn vismannen dei djupaste innsiktene om korleis aggresjonane kan temjast og hjartet varmast, slik at samvitet kan bli sterkt nok til å stå imot det i oss og omkring oss som byr det vonde.

 

Muslimen si langfredagspreike utfordrar meg, like sterkt som det ville utfordre Kairos drosjesjåførar. Det er 40 år sidan boka fekk Statens litteraturpris i Egypt. Sidan då har tilhøvet mellom muslimar og kristne i Egypt blitt meir spent, og den meiningsfulle samtalen på tvers av religionsgrensene skrantar.

 

Men håpet finst enno. For samvitet står opp att.

 

(Trykt i Morgenbladet 21.03.1997)