Dženita Sarač

Filozofski fakultet, Sarajevo

 

 

Mit o  Bosni i Hecegovini kao srpskoj zemlji

       

 

 

"Sve grupe naroda za definisanje vlastitog identiteta sluze se kulturnim slikama svijeta,simbolima i mitovima koji u bogatoj mjeri stavljaju na raspolaganje katolicke, pravoslavne i muslimanske religiozne kulture."*

 Ono sto se odmah u historiografije osamdesetih godina uocava je svakako jacanje nacionalizma koji uveliko koristi mit kao sredstvo. "A ti mitovi su upravo materija na kojoj se grade nacije. Nacija mora imati nacionalnu povijest a ova kao takva ne moze biti stvarna nego mitoloska,patriotska,skrojena tako da emocionalno veze ljude uz njihove nacije te osigura legitimnost strukture vlasti . a kada se govori o etnickim nacijama poput srpske i hrvatske mitoloski temelji nacije su gotovo od krucijalnog znacaja."**

   Jedan od dovoljnih razloga za stvaranje i odrzavanje mita, po profesoru Polu Kolsto, je davanje kredibilteta teznji za kontrolom odredenih teritirija, tj. pripadnosti nama odredenog teritorija.***

  Pored arheoloskih nalaza posebno se forsiraju izvori koji svjedoce pripadnosti necega (zemlje) nasoj nacionalnoj grupi. To postaje problem.

 Cinjenica, koja ja visestruko dokazana, je da se mitovi ozivljavaju, propagiraju iskljucivo u korist odredene politike i politicke grupe. Posebno u doba pojacanog nacionalizma svjesno ili nesvjesno mijesanje historiske istine i mita daje cesto porazavajuce rezultate, cak i za historicare mitmejkere. Mitologizacija bosanskohercegovacke proslosti koristi tri oblika balkanskih mitoloskih formi: ante murale, sui generis i antiqitate.

Mit antiqitate dobiva na svojoj dimenziji u doba traganja za najstarijim stanovnicima Bosne i Hercegovine kako bi se dokazalo necije historijsko pravo na nasu zemlju.

  I na primjeru historiografije osamdesetih godina opravdana je stara tvrdnja da intelektualci donose mnogo vise zla nego dobra.

U vrtlog nacionalizacije i mitologizacije zahvaceni su mnogi intelektualci i historicari koji svojim angazovanjem stvaraju platformu za ono sto tek dolazi.

  Sve to ima ogromnog uticaja na "obicni svijet" koji polako prezivljava etnogenizaciju identiteta zajedno s jacanjem svijesti o pripadnosti etnonacionalnoj grupi.****

 

Sta se to dogodilo s nasom historiografijom?

Osamdesetih godina moze se osjetiti teznja za stvaranjem demitoligizirane verzije historije.Takvi postupci pravdanja ili pak ozivljavanja jos starijih, izvornih mitova odvuci ce historiju i nas narod u potpuno drugom pravcu.

  Na pitanje cija je Bosna i Hercegovina Enver Redjic se slaze s Nadom Klaic koja s pravom osporava "formule" i "konstrukcije"nacionalne srpske i hrvatske historiografije o pripadnosti Bosne srednovjekovnoj srpskoj, odnosno hrvatskoj drzavi.*

   Historija kao ideoloski klub, koja je u suprotnosti sa stvarnim historijskim dokumentima i njihovim naucnim izucavanjem postala je u posljednje vrijeme visoko prilagodljiva sa najvecom upotrebljivoscu u vidu sredstava mobilizacije za ostvarenje politickih ciljeva...Pripremna faza, obiljezena je intenzivnom metodicnom sveobuhvatnom politickom informaticnom aktivnom kampanjom osamdesetih imala je zadatak da izmijeni sistem vrijednosti citave generacije Srba.**


 

                                   HISTORIOGRAFIJA OSAMDESETIH

 

 

Koja bi to bila polazna tacka od koje bi trebali sagledati historiografiju osamdesetih godina.

  Odvojiti bosanskohercegovacku historiografiju od jugoslavenske historiografije prosto bi bilo nemoguce, medjutim, mozda bi trebalo poceti od 1968.godine.

  Pomenute godine ANUBIH prihvatila je projekat "naroda i narodnosti Bosne i Hercegovine" koji je trebao biti realiziran do 1975.godine i sastojati se od pet svezaka sa po 500 stranica. Medjutim, vrijeme ce pokazati mnoge faktore koji su doveli do kraha ovog projekta koji nikada nije realiziran. Zavidan broj historicara majstora svog zanata nije uradilo svoj posao pravdajuci to raznim razlozima.

  Rok za predaju radova je produzen, ali vec se tada uocava podvojenost samih ucesnika jer jedan broj saradnika (Ekmecic i drugi) smatraju da ne postoji objektivna podloga za takav poduhvat (Istorija naroda Bosne i Hercegovine) jer je sporan sam predmet istrazivanja.*

  Ponovo se negira bosanskohercegovacka posebnost i njena drzavnost odbacuje kao mit. Ponovo se javlja ono na sto je prije skoro dvadeset godina jasnim rijecima iskazao Nusret Sehic. Negira se bosanskohercegovacka drzavnost i u njezinoj blizoj i daljoj istoriji, a Bosna i Hercegovina je jos i u Osmanskom carstvu bila samo vilajet u kojem neki ne vide nista drzavnopravnog. Navodi M.Srskica koji je bosanskohercegovacke pokrete gledao kroz pogresnu prizmu manifesta teznje za ujedinjenja sa Srbijom.

Upitat cemo se zasto se onda uopce nazivaju autonomni?**

Projekat je zakljucen 1983. godine.

  U medjuvremenu desio se naucni skup historicara u Iloku 1979.godine.Taj skup bio je uveliko drugaciji od prethodnih donoseci nove tonove na predstojeci historiografijski rat.

Izvjestan broj referata izazvao je iznenadjenje, a najostriji i najprecizniji bio je referat beogradskog historicara Momcila Zecevica.

Ovaj historicar naglasava da u dosadasnjoj historiografiji nije bilo dovoljno radova o srpskom nacionalnom pitanju i o nacionalnom interesu srpskog naroda, kritikuje historiografiju da zanemaruje vjersko pitanje i sl.***

 

Istina je da kriticka istorijska nauka nemoze dati povoda jednom narodu da se ne opravdano gordi nad drugim narodima.*

  Titovom smrcu doci ce do velikih promjena u historiografiji, uslijedilo je doba demitologizacije kako same Titove licnosti tako i drugih tema. Na naucnom skupu Savjetovanje o istoriografiji odrzanog u Sarajevu 1982.godine profesor Branislav Djurdjev upozorava na ojacalu nacionalnu svijest i stremljenja u domacoj  historiografiji. Apeluje na opasnost koju takva historiografija ima na domacu socijalnu zajednicu.

  U nasoj historografiji danas ne samo da se pojavljuju nacionalna stemljenja u rjesavanju istorijskih problema nego se nacionalno ogleda i u tome sto se vrlo lako organizujemo kada treba raditi na istoriji pojedinih naroda ali se tesko organizujemo kada treba raditi na istoriji naroda i narodnosti Jugoslavije.**

  Medjutim, sve se vise pocelo govoriti o mitovima o izuzetnosti. Ti mitovi su histericna mjesavina osjecaja nadmocnosti i kompleksa inferionosti postali su znacajniji od istinitih historijskih cinjenica.***

  Na spomenutom skupu Zdravko Antonic u svojoj diskusiji na rad Rasima Hurema ukazuje na radove koji govore o unistenju srpskog naroda a ne samo o njegovom iseljenju.****

  Antonic je svojim referatom ustastvu i cetnistvu nastojao pridruziti i muslimansku gradjansku politiku.*****

 Vecina naucnih predlozenih i odobrenih naucnih projekata nakon savjetovanja o istoriogrfiji u Sarajevu 1982. godine sadrzava poprilicno nezgrapnu sintagmu drustveno-politickih prilika uz stidljiv suplement obrade ekonomske problematike sto se najcesce pretvorilo u preferiranje politicke komponente blize i dalje proslosti u gotovo apsolutno zanemarivanje kulturnih, odnosno vjerskih prilika.******

 

Profesor Isek se slaze sa Sacirom Filandrom da neki nedavno prezentirani podaci upucuju na zakljucak da su nacionalisticke tj. prosrpske ideoloske snage bile prepreka nuznim promjenama.*

   Pojava seperata Encikopedije Leksikografskog zavoda 1983. godine samo je produbila podjelu na one koji su za afirmaciju Bosne i Hercegovine tj. njene posebnosti i onih koji su je negirali.**

  Po profesoru Muhamedu Filipovicu to izdanje polazi od stava da Bosna i Hercegovina ne predstavlja historijskokulturnu cjelinu i da opce stanje nauke ima ogroman utjecaj na ovaj projekat. Pokazalo se da  subjektivizam, nesredjeni licni odnosi i zamjerke, odsustvo organizacije u radu i na Istoriji naroda Bosne i Hercegovine, licne netrpeljivosti pojedinaca i odredjeni bojkot cak i same ideje da se radi nesto sto bi licilo na istorijski prikaz razvoj Bosne i Hercegovine kao drevne teritorijalne i kulturne cjeline ima svoje otpore a ti su se izrazavali u odbijanju nekih od najznacajnijih historicara da rade na tim projektima.***

  Stanje historiografije se jasno izrazava na projektu koji je usvojila 1986. godine ANUBIH za istrazivanje historije Bosne i Hercegovine, a koordinirao je Institut za istoriju Sarajevo. Istrazivanje u sedamdeset monografija trebalo je da bude realizovano za pet godina. Projekat je nazvan Drustveni cilj XIII/2.****

  Novu prekretnicu u jugoslavenskoj historiografiji cini svakako "Memorandum SANU-a" u cijem formiranju ucestvuju i historicari Radovan Samardžic i Vasilije Kresic. Memorandum (danas svima uveliko poznat) objavljen je u septembru 1986.godine. Ovaj dokument kritikuje Titov rezim, iznosi optuzbe zbog diskriminacije Srbije na privrednom i politickom planu. Ishod toga je markiranje Srba kao nacije centralista, nacista i ugnjetaca. Memorandum se osvrce i na Kosovo i Vojvodinu i tezi reviziji ustava iz 1974.godine i pripajanja istih. Ovim cinom srpski intelektualci jasno daju do znanja da tadasnja Jugoslavija nije pogodna za njihov zivot i djelovanje srpskog naroda. SANU ce nastaviti sa slicnim idejama kroz djela akademika Kresica i Veselina Djuretica koji nastoji da razbije mit o srpskoj hegemoniji.*****

  "Memorandum je bez ikakve nejasnoce, proklamovao da ranija teznja za Veliku Srbiju ostaje na snazi i time je definisao politicki program sa nacionalnim legitimitetom."******

  Ozivljavanje mitova prati nedace u samoj Jugoslaviji a slutnju o raspadu zemlje prati, po Filandri, upravo ideja iznijeta u Memorandumu. Pod krinkom ocuvanja Jugoslavije uveliko je razvijen projekat Velike Srbije.*******

 

Mitovi o postojanosti kontinuiteta bosanske drzavnosti, o pravu na bosansku zemlju o stvarnim i izmisljenim granicama, o etnickom porijeklu ponovo dobijaju na vrijednosti i sve se vise isticu.

Srecko Djaja celnicima srpske mitologizacije smatra Dositeja Obradovica, Vuka S. Karadjica i Iliju Garasanina koji je u Nacartaniju precizirao plan pripajanja Bosne. Pominje Jovana Cvijica koji istice Bosnu kao srpsku zemlju, antemuralem srpstva i jezgrom srpskog naroda. Isti autor navodi da taj program tj. spski problem koji se mora resiti silom dobiva blazu formu koja vremenom nastoji da novim ocitim primjerima opravda pripadnost Bosne srpskim zemljama.*

  Medjutim zbog stroge cenzure od partije na Kosovu, u Bosni i Hercegovini i Hrvatskoj tj. svuda izvan uze Srbije rijetkost su bila popularna povijesna djela, pisana su uglavnom od amatera. Profesionalni historicari izbjegavali su diskusije na racun kontraverznih drustvenih istrazivanja.**

 

U nauci vec postoji misljenje da je zavrsni proizvod iz pomenute serije SANU-a koja je tezila "demitologizaciji" namecuci svoje mitove upravo djelo bosanskohercegovackog historicara Milorada Ekmecica Srvaranje Jugoslavije 1790-1918 .godine objavljeno 1989. u Beogradu.

Kada govorimo kako o jugoslavenskoj tako i bosanskohercegovackoj historiogrfiji ne mozemo zaobici historicara Milorada Ekmecica clana akademije ANUBIH-a i clana SANU-a. Ovaj historicar svojim marljivim radom bio je srdacno pozdravljen i uvazen od svojih kolega koji su podrzavali njegovu znanstvenu angazovanost.***

  Upravo tih osamdesetih godina, tacnije 1988. godine u njegovu cast posvecen je Godisnjak Drustva istoricara Bosne i Hercegovine god. XXXIX Sarajevo 1988. godine koji nosi naziv Ekmecicev zbornik. Ekmecicevo djelo Ustanak u Bosni 1875-1878. u tom djelu dobija odredene kritike.

  Globalna Ekmeciceva ocjena ustanka temelji se na spoznaji da je ustanak poceo kao agrarna revolucija koju je potisnula nacionalna linija u znaku primarnog cilja ujedinjenja Bosne sa Srbijom.****

  Prateci rad ovog histioricara polako  je sve vidljivija nota koja govori o teznji za ujedinjenje Bosne s Srbijom kao i negiranje Bosni i Hercegovini njene drzavne posebnosti. U djelu Istorija Jugoslavije 1972./73./74. godine ovaj autor govori o institualiziranoj borbi za nacionalnu svijest kao metode izgradnje drzave, drustava i religije kao vododjelnice na  srpskohrvatskon  jezickom  podrucju.*****

 

Ovakvi stavovi i samo djelo dozivjelo je ogromnu kritiku.*

  U svom radu o Karakteristikama Berlinskog kongresa1878. godine sam Ekmecic kaze da je ustanak imao nacionalni cilj stvaranja slobodnog drustva sa slobodnom formom nacionalne drzavnosti.  Za cilj Srbije navodi oslobodjenje srpskog teritorija od rijeke Iskar na istoku, Drima na jugu i Une na zapadu tj. Bosne i Hercegovine, sjeverne Albanije sa Skadrom, Kosovo, sjeverozapadnu Bugarsku s Vidimom i jugoistocnu Srbiju s Nisem.**

  Po ovom historicaru glavni razlog slabe kolaboracije izmedu muslimana i pravoslavaca u toku ustanka 1882. godine lezi upravo u razlicitosti konacnih ciljeva i kakakteristika buduce zajednice jer je to bio srpski politicki podvig u sastavu srpskog nacionalnog pokreta.***

  Na naucnom skupu odrzanom na Ilidzi 21-22. 11. 1988. godine kada govori o aneksiji Ekmecic ponovo pominje poznati i ozivljeni mit o Bosni i Hercegovini kao srpskoj zemlji."...politicka konstanta drzavnog vrha Hazburske monarhije bila je da se na prostoru izmedju Dunava, Save i Jadrana ne dozvoli formiranje veslikosrpske drzave. Sve je to izazvalo otpor Srba i muslimanskog stanovnistva koje je sklopilo ugovor 1902. godine kojim se protive proglasenju aneksije smatrajuci da je Bosna i Hercegovina srpska  zemlja."****

  Upravo o ovoj temi govori i profesor Dzevad Juzbasic koji ima drugacuije misljenje.*****

Iz svega navedenog mozda se moze opravdati tvrdnja da je Ekmecic politicar u znanosti******, i jedan od najistaknutijih ideologa srpske drzave u Bosni i Hercegovini.*******

Historijska svijest predstavlja mjesavinu politike tadasnje kvazihistorije tj. hisorijske nauke s odredenim ciljem.

Zavrsno djelo politike clanova SANU-a zapocete jos 1985. godine upravo je djelo Milirada Ekmecica Stvaranje Jugoslavije 1790- 1918. objavljeno 1989. godine.

 

Ocjenjujuci ovo djelo Ekmecica, Srecko Djaja autora naziva Mavrom Orbinom, autorom mitologom, sanjarom ili pak dovoljno neupucenog u izvore.*

  Ne ulazeci dublje u analizu ovog djela ipak se mozemo sloziti s Nenadom Filipovicem. "Ekmecic spada u one historicare koje postujete i kada ste svjesni da ono sto on tvrdi ne odgovara istorijskoj istini i u cijem pisanju uzivate dok formirate svoje protuteze."**

  Medutim, svojim djelom i radom Ekmecic zadivljuje. Njegova reagovanja i teze o Bosni kao srpskoj zemlji i insistiranju da su Bosnjaci sinteticka nacija, izrazenije ce biti tokom i poslije rata.***

 

                          (U)MJESTO ZAKLJUCKA

 

Ako bi problemu mita Bosne i Hercegovine kao srpske zemlje prilazili i s prosvjetiteljskog i s funkcionalnog stanovista tesko bi mogli donijeti konacan zakljucak. Odgovoriti na pitanje funkcionalnog djelovanja mita zavrijedilo bi opsirnu studiju koja mozda i ne bi dovela do ocekivanog cilja. Bili smo svedoci besmislenog potenciranja ovog mita koji nema naucnu podlogu.  Ipak, to nam ne daje za pravo da se ne bavimo mitovima u nasem drustvu koji se samo uslovno mogu markirati kao korisni i stetni.

 Govoriti o historiografiji osamdesetih godina s njenim ozivljenim mitovima, onako kako dolikuje historicaru bez mrznje i predrasude, je vrlo tesko. Jacanje nacionalizma postavlja se pred historicara kao zeljezna prepreka u njegovom naucnom radu stezuci ga okovima njegovog sopstvenog podrijetla.

  Ipak treba uspostaviti granicu da nacionalizam nije jednak nacionalnoj svijesti iako jedno proizilazi iz drugoga. Nacionalizam bi stoga bio izraz odredene nacionalne ideologije, a nacionalna svijest i nacionalni pokreti postojali su i prije nacionalizma.*

  Vec smo u radu naglasili povezanost nauke i opceg politickog zbivanja u zemlji. Medutim, da li to moze biti opravdanje za posljedice zloupotrebe mitova? Razlog mozemo nazrijeti u sljedecem citatu.

  Neophodni nivo nepristrasnosti u tumacenju istorijskih procesa ili pojedinacnih istorijskih segmenata se na trenutke potpuno gubi, otvara prostor za ustolicavanje mitskih elemenata i stereotipa koji nezadrzivo potiskuju istorijski i strogo naucni sadrzaj, zamagljena svest o sopstvenoj proslosti stvara zamagljenu predstavu o sadasnjosti zbog cega je drustvena i politicka svest bitno odredena zabludama, fikcijama i mitovima.**

  Konacni zakljucak zvucao bi nezahvalno pa naglasavamo da je ovo tema sirokog dijapazona i otvorena za izucavanje i diskusije. Medutim, historijskog naroda nema bez proslosti, niti civiliziranog naroda koji ne razlikuje mit od historije.***

 


LITERATURA

 

1.Alterman, Urs, Etnonacionalizam u Europi;Svjetionik Sarajevo, Jez printing, Sarajevo, 1997. godine

2.Antonic, Zdravko, Diskusija, Savjetovanje o istorijografiji Bosne i Hercegovine(1945-1982), ANUBIH, knjiga LXV ,Sarajevo 1983. godine

3.Banac, Ivo, Cjena Bosne, Zagreb, 1994. godine

4.Banac, Ivo, Nacionalno pitanje u Jugoslaviji, Glogus, Zagreb,1988. godine

5.Bandzovic, Safet, Bosnjaci u postjugoslavenskoj srpskoj historiografiji, Prilozi,29, Sarajevo,2000. godina.

6.Bandzovic, Safet, Etnicko-historiografski stereotipi i "sinteticke nacije", ANUBIH posebno izdanje CXX/36, Sarajevo, 2003. godina

7.Brkljaca, Maja, Nacije i nasilje na Balkanu, Sarajevo 4.6.2004.

8.Cigar, Norman, Genocid u Bosni.Politika etnickog ciscenja, Sarajevo, 1998. godine

9.Djaja, Srecko, Bosanska povijesna stvarnost i njen povijesni odrazi, Zbornik radova  Historijski mitovi na Balkanu, Sarajevo 2003.

10. Djaja, Srecko, Mavar Orbin dvadesetog stoljeca, Odjek br.15-16, Sarajevo, august 1990. godine

11.Djurdjev, Branislav, Savjetovanje o  istorijografiji Bosne i Hercegovine(1945-1982), ANUBIH, knjiga LXV, Sarajevo 1983.godine

12.Ekmecic, Milorad, Karakteristike Berlinskog kongresa 1878. godina, Prilozi br.18,god. XVII, Institut za istoriju, Sarajevo 1981. godine

13.Ekmecic, Milorad, Ustanak u Hercegovini 1882. godine, Naucni skup Sto godina ustanka u Hercegovini, Sarajevo 21-22. 10. 1982. god. ANUBIH, 1983. godine

14.Filandra, Sacir, Bosnjacka politika u XX. stoljecu, Sejtarija, Sarajevo, 1998.godine

15.Filipovic, Muhamed, Oblast historije i historiografije u Enciklopediji Jugoslavije-Bosna i Hercegovina, Institut za istoriju, Prilozi, XXI, 22, Sarajevo, 1986.godine

16.Filipovic, Nenad, Osmanska Bosna i Osmansko carstvo u djelu Stvaranje Jugoslavije 1790-1918 Milorada Ekmecica, Prilozi za orijentalnu filologiju, Sarajevo, 1991. godine

17.Isek, Tomislav, O nekim aspektima pristupa i tumacenjima historiografske literature o Bosni i Hercegovini u periodu 1980-1988, Prilozi,29, Sarajevo, 2000.godine.

18.Juzbasic, Dzevad, Politika i privreda Bosne i Hercegiovine pod Austro-Ugarskom, ANUBIH 32/11, Sarajevo 2002.godine

19.Kapidžić, Hamdija, Godisnjak Drustva istoricara, godina XIII, Sarajevo, 1988. godine

20.Kolsto, Pol, Procjene uloge historijskih mitova u modernim drustvima, Zbornik radova Historijski mitovi na Balkanu, Sarajevo, 2003.godine

21.Miljkovic, Maja, Beogradski istoriografski krugovi i problem racionalnog sagledavanja fenomena nacionalnog interesa na kraju 20. veka, Prilozi, 29, Sarajevo, 2000. godine

22.Pelesic, Muhidin, Manipulacije srpske historiografije o Bosni i Hercegovini, Prilozi 29, Sarajevo, 2000.godine

23.Perica, Vjekoslav,Uloga crkve u konstrukciji drzavotvornih mitova Hrvatske i Srbije, Zbornik radova Historijski mitovi na Balkanu, Institut za historiju, Sarajevo, 2003. godine

24.Redzic, Enver, Istorijski pogledi na vjerske i nacijonalne odnose u Bosni i Hercegovini, ANUBIH Zbornik radova, Sarajevo, 1993. godine

25.Sehic, Nusret, Istorijske pretpostavke republike Bosne i Hercegovine, Institut za izucavanje radnickog pokreta, 1968.godine